Paleocen — pierwsza epoka Paleogenu: klimat, życie i wymierania

Paleocen: odkryj pierwszą epokę Paleogenu — wymierania, gorący klimat, bujne lasy i przemiany życia morskiego i ssaków. Poznaj przyczyny i skutki tego przełomu.

Paleocen jest pierwszą epoką geologiczną w Paleogenie. Rozpoczął się po zakończeniu epoki kredy i trwał około 10 milionów lat (przybliżenie: ≈66–56 mln lat temu). Po nim nastąpiła epoka eocenu. Paleocen dzieli się na trzy międzynarodowe piętra: dan (Danian), selański (Selandian) i thanetycki (Thanetian), które odzwierciedlają zmiany w faunie i warunkach środowiskowych w czasie tej epoki.

Klimat i paleogeografia

Paleocen zaczął się od nagłego kryzysu ekologicznego związanego z granicą kredowo–paleocenową (K/T lub K–Pg). Po początkowym, ochładzającym „winterze” wywołanym pyłem i aerozolami atmosferycznymi, klimat wrócił do cieplejszych warunków niż współczesne: średnie temperatury były znacząco wyższe, a strefy tropikalne rozszerzone. Bieguny były wolne od stałej pokrywy lodowej, a krążenie ciepłych wód sięgało wysokich szerokości geograficznych. Świat był w dużej mierze zalesiony — lasy, w tym gatunki typowe dla klimatu ciepłego (np. palmy), sięgały daleko na północ i południe.

Wymierania na początku i końcu epoki

Paleocen rozpoczął się w efekcie wielkiego wymierania pod koniec kredy — zdarzenia złożonego z uderzenia meteorytu (krateru Chicxulub) oraz intensywnej wulkanicznej aktywności związanej z pułapkami Deccan w dzisiejszych Indiach. Kombinacja tych czynników spowodowała gwałtowne zmiany środowiskowe i wyginięcie wielu grup organizmów, w tym nieptasich dinozaurów oraz licznych morskich i lądowych bezkręgowców.

Epoka zakończyła się gwałtownym ociepleniem znanym jako paleoceńsko-eoceńskie termiczne maksimum (PETM). To zdarzenie wiązało się z silnym napływem łatwo rozkładalnego węgla do atmosfery i oceanów oraz z głębokim anoksycznym zdarzeniem oceanicznym (DOAE), kiedy w głębinach oceanów brakowało tlenu. W wyniku tego zjawiska zginęło od 35% do 50% organizmów bentosowych, np. foraminifery osiadłe na dnie, a także zaszły głębokie przeobrażenia w faunie lądowej.

Morza i życie morskie

Wczesny paleocen cechował się stosunkowo niską różnorodnością i obfitością organizmów morskich, gdyż wiele grup musiało się odbudować po masowym wymieraniu. W miarę upływu czasu, wraz z ustabilizowaniem się klimatu i powrotem warunków tropikalnych, nastąpiła szybka radiacja wielu grup: rozwinęły się ponownie rafy koralowe, odbudowały się łańcuchy troficzne, a rekiny umocniły pozycję głównych drapieżników morskich. W przeciwieństwie do wcześniejszych okresów, pod koniec kredy wymarły amonity i wiele linii foraminiferów, co miało wpływ na przebudowę ekosystemów morskich.

Pełna fauna współczesnych mórz jeszcze się nie ukształtowała — brakowało wciąż m.in. zaawansowanych ssaków morskich; niektóre współczesne rodziny rekinów, np. Carcharhinidae., pojawiły się lub zdominowały dopiero później w kenozoiku.

Życie lądowe i ewolucja ssaków

Paleocen był czasem gwałtownego rozwoju i różnicowania się ssaków. Po wyginięciu dominujących dinozaurów wiele nisz ekologicznych zostało wolnych, co umożliwiło szybkie promieniowanie ssaków — pojawiły się grupy prowadzące do współczesnych linii: pierwsze prymitywne naczelne (plesiadapiformy), wczesne kopytne przodkowie roślinożerców (tzw. kondylarthy), drapieżne robakowate i inne formy. Ptaki neornityczne również się dywersyfikowały, zajmując liczne nisze wcześniej zajmowane przez dinozaury.

Roślinność paleoceńska była zdominowana przez rozwijające się rośliny okrytozalążkowe (angiospermy), co wpływało na rozwój owadów zapylających i złożone relacje między organizmami lądowymi.

Kontrowersje i zapisy kopalne

Pojawiły się hipotezy o miejscowych przetrwaniach nieptasich dinozaurów w bardzo wczesnym paleocenie. Jako dowód wskazywano m.in. fragment kości nogi hadrozaurów znaleziony w warstwach paleoceńskich w Nowym Meksyku. Jednak większość paleontologów interpretuje takie przypadki jako efekt reworkingu: skamieniałości starsze uległy późniejszemu wypłukaniu i ponownemu osadzeniu w młodszych warstwach skalnych — proces, w którym erozja odsłoniła starsze szczątki, a następnie zostały one wtórnie zdeponowane w osadach paleoceńskich. To wyjaśnienie jest prostsze niż hipoteza długotrwałego przetrwania dinozaurów.

Znaczenie epoki

Paleocen to kluczowy okres przejściowy: po dramatycznych zmianach na przełomie kredy i paleocenu nastąpiła odbudowa ekosystemów i rozpoczęła się długa era dominacji ssaków i ptaków, która ukształtowała późniejsze ekologie lądowe i morskie. PETM u progu eocenu pokazał, jak szybko i gwałtownie może zmienić się klimat w reakcji na duże uwolnienie węgla, co ma znaczenie również dla zrozumienia współczesnych zmian klimatycznych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest paleocen?

P: Jakie wydarzenie wyznaczyło początek paleocenu?

P: Co spowodowało to wymarcie?

P: Jak długo trwał?

P: Co nastąpiło po nim?

P: Jak się skończyła?

Szukaj według litery