Gazele są rodzajem antylop. Należą do rodzajów Gazella, Eudorcas i Nanger.
Gazele występują głównie na łąkach i sawannach Afryki, ale można je również znaleźć w południowo-zachodniej Azji. Gazele są znane jako szybkie zwierzęta. Mogą osiągać duże prędkości przez długi okres czasu. Zazwyczaj żyją w stadach. Żywią się roślinami i liśćmi. Wykazują szczególny sposób wolnego biegu i wysokich skoków, gdy są ścigane przez lwy lub gepardy.
Gatunki i klasyfikacja
Do grupy potocznie nazywanej gazelami należą około kilkunastu rozpoznawanych gatunków należących do wspomnianych rodzajów. Najbardziej znane to między innymi:
- Gazella gazella — gazela górska;
- Gazella dorcas — gazela dorcas;
- Gazella cuvieri — gazela Cuviera;
- Eudorcas thomsonii — gazela Thomsona;
- Nanger granti — gazela Granta (lub gazela Grantowska).
W obrębie gatunków występuje duża różnorodność wielkości, ubarwienia i kształtu rogów — u niektórych gatunków rogi mają zarówno samce, jak i samice, u innych są wyraźnie zredukowane u samic.
Występowanie i siedliska
Gazele zasiedlają głównie otwarte tereny: sawanny, stepy, półpustynie i suche łąki. W Afryce spotykane są na obszarach od południa Sahary aż po południowe rejony kontynentu; poza Afryką występują także populacje w Azji Zachodniej i Półwyspie Arabskim. Wybierają siedliska z dostępem do traw i niskiej roślinności, które umożliwiają widoczność drapieżników oraz szybki bieg.
Zachowanie i dieta
Gazele to przede wszystkim roślinożercy — żywią się trawami, liśćmi, pędami i ziołami. Większość gatunków prowadzi życie stadne; stada mogą być luźne lub silnie zorganizowane (stada rodzinne, haremy samców, wolne stada młodych). Drapieżniki (np. gepardy, lwy) polują na gazele, które jako reakcję obronną często wykonują charakterystyczne wysokie podskoki i gwałtowne zmiany kierunku biegu — fenomenu nazwanego pronkingiem lub stottingiem. Ten widoczny wyskok może zmylić drapieżnika lub zasygnalizować zdrowie i kondycję ofiary.
Rozmnażanie i rozwój
Cykl rozrodczy różni się między gatunkami; u wielu gazel rujka i porody mają charakter sezonowy, dostosowany do dostępności pożywienia. Samice zwykle rodzą jedno mleczne młode po okresie ciąży trwającym kilka miesięcy. Młode są zdolne do wstania i biegać w krótkim czasie po urodzeniu — to kluczowe przystosowanie do życia na otwartej przestrzeni, gdzie zagrożenie ze strony drapieżników jest duże.
Adaptacje
Gazele mają szereg przystosowań do szybkiego biegu i życia w suchych warunkach: smukłe, lekkie ciało, długie kończyny, wydajny układ oddechowy i sercowo-naczyniowy oraz specjalne zachowania pozwalające ograniczać utratę wody. Niektóre gatunki potrafią również zmniejszać aktywność w najgorętszych godzinach dnia, żerując o świcie i zmierzchu.
Status ochronny i zagrożenia
Status ochronny gazel jest zróżnicowany — niektóre gatunki mają stabilne populacje, inne są narażone na spadek liczebności. Główne zagrożenia to utrata siedlisk wskutek rozrostu rolnictwa i urbanizacji, presja ze strony wypasu zwierząt gospodarskich, polowania oraz konflikty z człowiekiem. Działania ochronne obejmują tworzenie rezerwatów, programy odbudowy populacji oraz ochronę siedlisk.
Relacje z człowiekiem
Gazele odgrywają rolę w ekosystemach sawannowych jako ważne ogniwo łańcucha pokarmowego i jako roznosiciele nasion. W kulturze ludów zamieszkujących obszary ich występowania są symbolem zwinności i piękna; w literaturze i sztuce arabsko-perskiej gazela bywa motywem romantycznym.
Gazela pochodzi od arabskiego ghazăl (arabski: غزال). Słowo to pojawia się także w poezji i folklorze, gdzie łączy się z cechami takimi jak wdzięk, szybkość i delikatność.