Gekony to jaszczurki od małych do średnich rozmiarów, obejmujące około 1196 gatunków w podrzędnym rzędzie Gekkota. Występują głównie w rejonach o ciepłym klimacie — w tropikach i subtropikach, ale zasiedlają też suche obszary i tereny przybrzeżne. Większość gatunków jest aktywna nocą, choć są też gatunki dzienne, takie jak kolorowe gekony z rodzaju Phelsuma. Niektóre rodzaje gekonów wchodzą do domów ludzi; Hemidactylus frenatus jest powszechnie spotykanym „domowym” gekonem na wielu obszarach świata. Ludzie często je tolerują, bo polują na owady i pomagają ograniczać szkodniki.

Wygląd i budowa

Gekony mają różnorodną sylwetkę — od drobnych gatunków, kilka centymetrów długości, po większe, przekraczające 30 cm. Mają płaskie ciało, stosunkowo dużą głowę i wyraźne kończyny. Wiele gatunków ma charakterystyczne łuski i ubarwienie maskujące. W przeciwieństwie do większości jaszczurek, część gatunków z rodziny Eublepharidae (np. gekon lamparci, Eublepharis macularius) posiada powieki, ale u większości gekonów brak powiek — oko jest przykryte przez przezroczystą „soczewkę” (okular), którą gekon czyści, liżąc ją językiem.

Zachowanie i tryb życia

Gekony mają różne strategie aktywności: większość jest nocna, co pomaga unikać drapieżników i wysokich temperatur w ciągu dnia; jednak niektóre, jak wspomniane Phelsuma, prowadzą aktywne życie dzienne. W przeciwieństwie do wielu innych jaszczurek, gekony potrafią wydawać dźwięki — od piszczeń po donośne nawoływania. Najsłynniejszy jest „tokay” (Gekko gecko), którego głośny głos służy komunikacji terytorialnej i godowej. Dźwięki te pomagają w nawiązywaniu kontaktów między osobnikami i odstraszaniu intruzów.

Odżywianie

Gekony są głównie owadożerne — polują na muchy, pająki, chrząszcze i inne drobne stawonogi. Niektóre gatunki okazjonalnie zjadają nektar, owoce lub małe kręgowce. W środowisku synantropijnym (w pobliżu ludzi) łatwo znajdują pożywienie, co tłumaczy ich częste pojawianie się w domach i budynkach.

Rozmnażanie

Większość gekonów składa jaja. Zazwyczaj samica składa jednocześnie 1–2 jaja; niektóre gatunki mogą znosić kilka zniesień w sezonie i wykorzystywać wspólne miejsca lęgowe, gdzie gniazduje wiele samic. Jaja są zwykle twarde i dość odporne na wysychanie. Niektóre gatunki są żyworodne i rodzą żywe młode. W świecie gekonów występują też interesujące przypadki partenogenezy — na przykład Lepidodactylus lugubris (tzw. mourning gecko) rozmnaża się bez udziału samca.

Specjalne przystosowania

  • Stopy i wspinaczka: Wiele gekonów potrafi chodzić po drzewach, ścianach, szybach i sufitach. Stopy gekonów tworzą z powierzchnią molekularną więź, opartą na oddziaływaniach van der Waalsa — stąd określenie siła van der Waala. Każdy palec jest pokryty tysiącami włosków (setae), które rozgałęziają się na mikroskopijne „szpatułki”. Mikroskop ujawnia tę złożoną strukturę, dzięki której gekony mogą pewnie trzymać się bardzo gładkich powierzchni.
  • Skóra i higiena: Reszta ciała również pokryta jest drobnymi włoskami, co utrudnia zwilżenie skóry i pomaga w samooczyszczaniu. Badania wykazały, że powierzchnia skóry niektórych gekonów ma właściwości utrudniające przetrwanie mikroorganizmów — skóra może ograniczać rozwój bakterii.
  • Regeneracja ogona: W razie zagrożenia gekon może odrzucić ogon (autotomia) — mechanizm ucieczki przed drapieżnikiem. Ogon po odpadnięciu się regeneruje, chociaż odrastający ogon różni się często w wyglądzie i strukturze od oryginału. Ogon pełni też funkcję magazynu tłuszczu i pomaga w zachowaniu równowagi; w razie potrzeby gekon potrafi go wyrzucić, aby zyskać czas na ucieczkę (zregenerować).
  • Wymiana zębów: Gekony są polifiodontami — co kilka miesięcy wymieniają zęby na nowe.

Drapieżniki, obrona i komunikacja

Poza odrzucaniem ogona, gekony wykorzystują kamuflaż, szybki bieg i chowanie się w szczelinach. Ich głos i postawa służą do obrony terytorium i przyciągania partnerów. Ubarwienie wielu dziennych gatunków jest jaskrawe i sygnalizuje ich obecność, natomiast gatunki nocne mają zwykle bardziej stonowane barwy.

Relacje z ludźmi i ochrona

Gekony odgrywają pożyteczną rolę jako naturalni „owadobójcy” w miejscach zamieszkiwanych przez ludzi. Niektóre gatunki, jak Hemidactylus frenatus, stały się gatunkami inwazyjnymi poza swoim naturalnym zasięgiem. Z drugiej strony handel zwierzętami egzotycznymi i utrata siedlisk stanowią zagrożenia dla wielu gatunków. Kilka gatunków jest objętych ochroną, inne wymagają monitoringu i działań ochronnych, zwłaszcza endemity z wysp i wąsko rozprzestrzenione gatunki.

Gekony jako zwierzęta domowe

Niektóre gatunki (np. gekon lamparci czy gekony z rodzaju Phelsuma) są popularne w terrarystyce. Wymagania hodowlane zależą od gatunku — są gatunki nocne o niewielkim zapotrzebowaniu na światło i gatunki dzienne potrzebujące UV i wyższych temperatur. Hodowla wymaga znajomości biologii konkretnego gatunku i zapewnienia właściwych warunków żywieniowych oraz środowiskowych.

Podsumowując, gekony to grupa bardzo zróżnicowanych jaszczurek o ciekawych adaptacjach: od specjalnych “przyssawających” stóp, przez zdolność do wokalizacji, po regenerację ogona. Wiele gatunków chętnie zamieszkuje środowiska związane z ludźmi, gdzie pełnią pożyteczną rolę w kontroli owadów, ale jednocześnie wymagają ochrony w naturze ze względu na presję ze strony działalności ludzkiej.