Swan Lake to romantyczny balet w czterech aktach, do którego Piotr Iljicz Czajkowski napisał znakomitą muzykę. Prace nad muzyką trwały w drugiej połowie lat 70. XIX wieku; niektóre wczesne pomysły i krótsze utwory o łabędziach sięgają nawet 1871 roku, kiedy to kompozytor tworzył niewielki balet lub fragmenty dla swoich siostrzenic i bratanków — część tych motywów wykorzystał później w pełnej partyturze Swan Lake. Opowieść baletowa ma korzenie w kilku źródłach, m.in. w niemieckiej bajce i legendach ludowych; libretto było adaptowane i poprawiane podczas pracy nad spektaklem przez Czajkowskiego i jego współpracowników.

Fabuła

Główna oś Jeziora Łabędziego opowiada o młodym księciu — w inscenizacjach często nazywanym Zygfrydem (w oryginale Siegfried) — który zakochuje się w zaczarowanej księżniczce Odette. Odette za dnia przybiera postać łabędzia, a nocą odzyskuje ludzką postać; jest ona ofiarą magicznego zaklęcia, które może zostać złamane jedynie wtedy, gdy mężczyzna złoży prawdziwą obietnicę miłości, że będzie ją kochał przez całe życie. Zygfryd składa taką przysięgę, lecz zostaje oszukany przez złego czarnoksiężnika (w niektórych wersjach nazywanego Rothbartem), który podszywa się pod innego mężczyznę i przedstawia swoją córkę Odile jako Odette. W zależności od inscenizacji finał bywa różny: klasyczny wariant często kończy się śmiercią Zygfryda i Odette, inne wersje dają możliwość odkupienia i wybawienia Odette, a jeszcze inne pozostawiają zakończenie otwarte.

Muzyka i choreografia

Partytura Czajkowskiego wyróżnia się bogactwem tematów, liryzmem i dramatyzmem — najbardziej rozpoznawalne motywy to tzw. temat łabędzi, taniec małych łabędzi (pas de quatre), a także wielkie cyfrowe i orkiestralne sceny balowe. Balet jest trudny zarówno pod względem muzycznym, jak i technicznym dla tancerzy: rola Odette/Odile wymaga ogromnej wyrazistości aktorskiej oraz klasyczno-technicznej wirtuozerii (m.in. słynne fouetté w wariacji Odile).

Początkowa wersja wystawiona w 1877 roku miała choreografię Juliusza Reisingera i została wystawiona 4 marca 1877 roku w Teatrze Bolszoj w Moskwie, Rosja. Krytycy i widownia pierwszej premiery z różnych powodów uznali ją za porażkę — wskazywano m.in. na słabą choreografię, nieodpowiednią scenografię, ograniczone możliwości wykonawcze i wtedy jeszcze niedocenioną dramaturgię muzyki Czajkowskiego. W 1895 roku dokonano istotnej rewizji inscenizacji: nową choreografię przygotowali Marius Petipa i Lev Ivanov dla Teatru Mariinsky w Petersburgu. Ta wersja, obsadzona m.in. przez włoską primabalerinę Pierinę Legnani (która przyczyniła się do popularyzacji fouetté), odniosła wielki sukces i stała się podstawą większości współczesnych wykonań. Partytura została również dopracowana i uzupełniona w różnych edycjach i przeróbkach, co wpłynęło na ostateczny kształt znany dzisiaj.

Znaczenie i interpretacje

Jezioro Łabędzie zajmuje jedno z centralnych miejsc w repertuarze światowego baletu — jest nie tylko spektaklem-wizytówką klasycznego tańca, ale też dziełem o wielowarstwowej symbolice: studium miłości, oszustwa, konfliktu między światem ludzkim a magicznym, a także dualności (biały łabędź Odette kontra czarny łabędź Odile). Muzyka Czajkowskiego stała się kulturowym symbolem romantycznego baletu i była wielokrotnie wykorzystywana oraz reinterpretowana w filmie, literaturze i innych formach sztuki.

Współczesne inscenizacje często eksperymentują z fabułą, estetyką i choreografią — niektóre podkreślają dramatyczny, tragiczny wymiar, inne szukają psychologicznej głębi postaci lub reinterpretują postaci w kontekście współczesnych problemów. Niezmienna pozostaje jednak techniczna i artystyczna trudność ról oraz ponadczasowa atrakcyjność muzyki.

Co warto wiedzieć

  • Balet wystawiano w rozmaitych wersjach — w 3 lub 4 aktach; ta z 1895 roku stała się referencyjna.
  • Flagowe fragmenty, które zna nawet publiczność spoza świata baletu, to m.in. temat łabędzi, Pas de deux oraz Taniec małych łabędzi.
  • Finały bywają różne: tragiczny (śmierć bohaterów), zbawczy (pokonanie zła) lub symboliczny — wybór zależy od reżysera i koncepcji scenicznej.
  • Rola Odette/Odile jest jedną z najbardziej pożądanych i wymagających w repertuarze baletowym — wymaga połączenia aktorstwa, lekkości i wielkiej techniki.

Gdy mówimy o Jeziorze Łabędzim, mamy do czynienia zarówno z arcydziełem muzycznym Czajkowskiego, jak i z dynamicznym dziełem sceny, które nieustannie inspiruje choreografów, tancerzy i publiczność na całym świecie.