Balety Rosyjskie (Ballets Russes): historia, wpływ i najważniejsi twórcy

Balety Rosyjskie były zespołem tancerzy baletowych, którego pełna nazwa brzmiała Les Ballets Russes de Serge Diaghilev. Zdobyły one ogromną sławę w Europie na początku XX wieku i stały się jednym z najważniejszych fenomenów w historii tańca, sztuki teatralnej i muzyki. Pomogły przedefiniować rolę baletu jako pola eksperymentu artystycznego, łącząc choreografię z awangardową muzyką, scenografią i modą.

Początki i działalność

Zespół został założony i kierowany przez Rosjanina Siergieja Diagilewa. Pierwsze sezony Ballets Russes odbyły się w Paryżu od 1909 roku; Diagilew zaprosił do współpracy rosyjskich tancerzy, choreografów, kompozytorów i plastyków, tworząc międzynarodową, mobilną trupę, która występowała w całej Europie (i czasem w Ameryce). Chociaż tancerze wywodzili się głównie z Rosji, zespół nigdy nie występował w carskiej Rosji w swojej klasycznej formie — jego działalność skupiła się na centrach takich jak Paryż, gdzie publiczność i krytyka chętnie przyjmowały nowe pomysły.

Choreografia i tancerze

Siergiej Diagilew był impresario, który potrafił dostrzegać i promować utalentowanych artystów. Zatrudniał i promował największe talenty epoki: tancerzy i choreografów, którzy wprowadzali w balecie nowy język ruchu.

• Michaił Fokin — reformator choreografii baletowej, twórca takich spektakli jak „Złota kura” czy „Pietruszka” (w różnych wersjach). Propagował wyrazistą, dramatyczną choreografię, zrywając z akademicką konwencją XIX wieku.
• Wacław Nijinski — ceniony jako tancerz-ikon i choreograf; jego realizacje, zwłaszcza L'Après-midi d'un faune (1912) i Le Sacre du Printemps (1913), przełamały dotychczasowe schematy i wywołały silne reakcje publiczności (słynny „skandal” podczas premiery Rite of Spring).
• Léonide Massine — tworzył choreografie łączące elementy pantomimy, stylizacji i nowoczesnego tańca; był autorem m.in. kilku symfonicznych baletów.
• Bronisława Nijinska — siostra Nijinskiego, wybitna choreografka i autorka m.in. „Les Noces”, ważnej realizacji współpracy z Strawińskim.
• Inni znani tancerze — Tamara Karsavina, Anna Pawłowa (we wczesnych sezonach współpracowała z Diagilevem), Serge Lifar i wielu innych, którzy później wpłynęli na rozwój baletu w Europie.

Muzyka — współpraca z kompozytorami

Ballets Russes zainspirowały kilku wielkich kompozytorów do napisania muzyki dla swoich tancerzy. Najsłynniejszą współpracą była ta z Igorem Strawińskim, dla którego powstały takie dzieła jak Ognisty ptak (The Firebird, 1910), Pietruszka (Petrushka, 1911) i Święto wiosny (The Rite of Spring, 1913) — utwory znacząco zmieniły oblicze muzyki baletowej i muzyki współczesnej. Inni kompozytorzy, którzy pisali dla Diagileva, to m.in.:

• Maurice Ravel — m.in. Daphnis et Chloé (1912),
• Erik Satie — Parade (1917),
• Sergei Prokofiev — utwory zamawiane w późniejszym okresie, jak Le Pas d'Acier,
• Igor Strawiński — poza wymienionymi, współpracował wielokrotnie, także przy późniejszych projektach (np. Apollo, 1928, przy współpracy z George'em Balanchinem).

Scenografia, kostiumy i współpraca z plastykami

Diagilew zatrudniał najsłynniejszych malarzy i twórców scenografii swoich czasów, dzięki czemu przedstawienia Ballets Russes stały się spektaklami totalnymi: połączeniem tańca, muzyki i awangardowego dizajnu. Kluczowe postaci w tej dziedzinie to:

• Léon Bakst — jego egzotyczne, kolorowe kostiumy i dekoracje ukształtowały „orientalistyczny” wizerunek wielu spektakli.
• Alexandre Benois — projektant scenografii o większym historycznym i malarskim zacięciu.
• Pablo Picasso — zaprojektował kostiumy i scenografię do Parade (1917), wprowadzając do baletu kubistyczne formy.
• Natalia Gonczarowa — współpracowała jako projektantka i plastyczka przy spektaklach z rosyjskim akcentem.
• Moda — wpływ Ballets Russes sięgał także świata mody: kostiumy i scenografie inspirowały projektantów (np. projektantki Coco Chanel uczestniczyły w tworzeniu kostiumów do niektórych przedstawień w latach 20.).

Najważniejsze spektakle i momenty

Do najbardziej przełomowych realizacji należą m.in.:

• Ognisty ptak (The Firebird, 1910) — wczesny sukces, muzyka Strawińskiego;
• Pietruszka (Petrushka, 1911) — nowatorska dramaturgia i muzyka;
• Święto wiosny (Le Sacre du Printemps, 1913) — premiera, która przeszła do historii jako moment przełomu w muzyce i choreografii (słynna burzliwa reakcja publiczności);
• Daphnis et Chloé (1912) Ravel — spektakl o rozmachu orkiestralnym i malarskiej scenografii;
• Parade (1917) — współpraca z Satie, Picasso i Cocteau, przykład połączenia awangardy plastycznej z tańcem;
• Les Noces (1923) — choreografia Bronisławy Nijinskiej do muzyki Strawińskiego, przykład surowej, rytualnej estetyki.

Wpływ i dziedzictwo

Ballets Russes wywarły większy wpływ na balet i muzykę baletową niż jakikolwiek inny zespół tamtych czasów. Wpływ ten widoczny jest w kilku obszarach:

• Nowa estetyka ruchu: odejście od zwrotów techniczno-akademickich w stronę ekspresji, dramaturgii i współczesnej formy ruchu;
• Interdyscyplinarność: trwałe połączenie tańca z awangardową muzyką, malarstwem scenografii i modą;
• Modernizm muzyczny: dzięki premierom Strawińskiego i innych kompozytorów balet stał się miejscem eksperymentu muzycznego;
• Międzynarodowy wpływ: artyści związani z Ballets Russes rozprzestrzenili idee Diagileva po całej Europie i obu Amerykach — wielu z nich kontynuowało pracę jako choreografowie, reżyserzy i nauczyciele, zakładając szkoły i nowe kompanie (np. Ballets Russes de Monte Carlo po śmierci Diagileva).

Zakończenie działalności i następcy

Po śmierci Diagileva w 1929 roku oryginalne Les Ballets Russes przestały istnieć, jednak jego repertuar i estetyka były kontynuowane przez kilka zespołów powstałych w następnych dekadach (m.in. Ballets Russes de Monte Carlo). Idee Diagileva — łączenie sztuk, dbałość o scenografię i promowanie nowych kompozytorów oraz choreografów — pozostają trwałym elementem kulturowego dziedzictwa XX wieku.

Balety Rosyjskie to przykład artystycznej rewolucji, która zmieniła sposób myślenia o tym, czym może być balet: od estradowej rozrywki do pełnoprawnej formy sztuk performatywnych i eksperymentu estetycznego.