Vaslav Nijinsky (Kijów, Ukraina, 12 marca 1890 - Londyn, Anglia, 8 kwietnia 1950) był najsłynniejszym tancerzem baletowym początku XX wieku i ważnym choreografem. Urodził się z polskich rodziców, z których oboje byli tancerzami.

Niżyński słynął z umiejętności tanecznych i z tego, że potrafił oddać charakter granej przez siebie roli. Potrafił tańczyć en pointe, co było rzadką umiejętnością wśród męskich tancerzy w tamtych czasach. Legendarna była jego zdolność do wykonywania skoków pozornie zaprzeczających grawitacji. Balerina i choreografka Bronisława Niżyńska była jego siostrą. Oboje tańczyli w Imperial Ballet w Teatrze Maryjskim, a później w Baletach Rosyjskich Siergieja Diagilewa.

Życie i wychowanie

Wychowany w rodzinie tancerzy, Nijinsky od najmłodszych lat był otoczony teatralnym światem. Kształcił się w Teatrze Maryjskim w Petersburgu, gdzie zdobył solidne techniczne podstawy i nauczył się klasycznej szkoły baletowej. Już jako młody tancerz zwrócił na siebie uwagę krytyków i publiczności niezwykłą lekkością, czystością linii i ekspresją sceniczną.

Kariera i współpraca z Diagilewem

Przełomem w karierze był angaż do Baletów Rosyjskich Siergieja Diagilewa, dzięki któremu występował na najważniejszych scenach Europy i stał się ikoną awangardowego teatru tańca. Jego partnerstwo artystyczne i osobiste z Diagilewem przyniosło liczne sukcesy, ale też konflikty i dramatyczne decyzje zawodowe.

Słynne role i choreografie

Nijinsky wyróżniał się nie tylko jako wykonawca, lecz także jako twórca choreografii. Stworzył nowatorskie i kontrowersyjne układy, które łamały konwencje klasycznego baletu — poszukiwał nowych form wyrazu, stosując asymetrię, zgeometryzowane pozy i ekspresyjne gesty. Do jego najbardziej znanych kreacji choreograficznych należą L'Après-midi d'un faune (1912) oraz Le Sacre du printemps (1930? właściwie premiery w 1913 roku — głośna premiera Rytuału wiosennego odbyła się w 1913 roku), których nowatorskie pomysły sceniczne i ruchowe wywołały żywe dyskusje i silne reakcje publiczności. Premiera Rytułu wiosennego w 1913 roku uchodzi za jeden z najbardziej burzliwych momentów w historii baletu — spektakl wywołał skandal i ostre protesty widzów, co podkreśliło przełomowy charakter pracy Nijinsky'ego jako choreografa.

Styl i znaczenie artystyczne

Jego styl łączył w sobie techniczną perfekcję z nowatorską ekspresją. Wykorzystywał napięcie ciała, nietypowe linie i rytmy, a także elementy pantomimy, by kreować silnie zindywidualizowane postaci sceniczne. Jego praktyka — w tym wykonywanie wariacji en pointe przez mężczyznę — wpłynęła na rozwój roli męskiego tancerza i poszerzyła granice możliwości scenicznych w balecie.

Życie prywatne, choroba i ostatnie lata

W życiu prywatnym zawarł małżeństwo z Romolą de Pulszky, co miało wpływ na jego relacje zawodowe, w tym z Diagilewem. Po I wojnie światowej i intensywnym okresie twórczym jego zdrowie psychiczne zaczęło się pogarszać. W 1919 roku Nijinsky doznał załamania psychicznego; później rozpoznano u niego chorobę psychiczną (często opisywaną jako schizofrenia). Stopniowo wycofał się z aktywnej działalności artystycznej i przez wiele lat był pod opieką medyczną i żony. Jego zapiski, szkice choreograficzne i fragmenty dzienników, częściowo publikowane przez współczesnych i badaczy, dostarczają cennego wglądu w jego twórcze idee i trudności życiowe.

Dziedzictwo

Vaslav Nijinsky pozostaje jedną z najbardziej wpływowych postaci w historii tańca XX wieku. Jego innowacje choreograficzne i wyjątkowa technika wykonawcza zainspirowały kolejne pokolenia tancerzy i twórców tańca nowoczesnego. Mimo krótkiego okresu działalności choreograficznej jego prace stały się punktem odniesienia dla awangardy baletowej, a legenda jego osoby — łącząca wybitny talent artystyczny i tragiczny los — nadal fascynuje badaczy, choreografów i publiczność.