Śpiąca królewna — balet Czajkowskiego, choreografia Petipy (1890)
Śpiąca królewna — klasyczny balet Czajkowskiego w choreografii M. Petipy (1890). Historia, muzyka i ikoniczne wykonania — przewodnik po arcydziele baletu.
Śpiąca królewna to balet składający się z prologu i trzech aktów. Historię baletu napisali Marius Petipa i Ivan Vsevolojsky. Został on oparty na baśni Charlesa Perraulta "Śpiąca królewna w lesie" z 1697 roku. Muzykę napisał Czajkowski (urodzony w 1840, dzieło figuruje w katalogu jako Op. 66). Tańce zaprojektował Marius Petipa. Po raz pierwszy Śpiąca królewna została wystawiona 15 stycznia 1890 roku w Teatrze Maryjskim w Sankt Petersburgu w Rosji. Carlotta Brianza tańczyła Księżniczkę, Paweł Gerdt Księcia, a Marie Petipa Liliową Wróżkę i Enrico Cecchetti Karabosse. Po raz pierwszy w Europie spektakl został zaprezentowany w skróconej wersji przez Ballets Russes w Londynie 2 listopada 1921 roku. Catherine Littlefield zaprojektowała pierwszą pełną wersję Śpiącej królewny w Stanach Zjednoczonych i zaprezentowała ją 12 lutego 1937 roku w Akademii Muzycznej w Filadelfii z udziałem Baletu Filadelfijskiego.
Geneza i libretto
Libretto powstało z inicjatywy dyrekcji Teatru Maryjskiego, gdzie główną rolę miała pełnić ówczesna gwiazda opery baletowej. Petipa, pracując wspólnie z Iwanem Wsewołojskim, przekształcił klasyczną baśń Perraulta w rozbudowany spektakl sceniczny, dodając postaci i sceny taneczne typowe dla rosyjskiego baletu końca XIX wieku. Libretto łączy elementy bajkowe z rytuałem ślubnym i galami dworskimi, co stworzyło okazję do imponujących pas de deux, wariacji solowych i bogatych divertissementów.
Muzyka
Partytura Piotra Czajkowskiego należy do najwybitniejszych przykładów muzyki baletowej. Kompozycja cechuje się bogatą orkiestracją, melodycznością oraz wyraźnymi tematami przewodnimi przypisanymi postaciom i wydarzeniom (np. fanfary, temat Carabosse, temat Aurory). W muzyce pojawiają się walce, mazurki, poetyckie adagia i efektowne finały. Utwór jest trudny technicznie dla orkiestry — wymaga wyrafinowanego prowadzenia smyczków, dętych i perkusji — oraz precyzyjnego współgrania z akcją taneczną. Dzieło figuruje w katalogu jako Op. 66.
Choreografia i struktura sceniczna
Marius Petipa stworzył rozbudowaną choreografię komponowaną z uroczystych korowodów, klasycznych pas de deux, wariacji solowych i charakterystycznych divertissementów. Struktura spektaklu — prolog i trzy akty — daje możliwość przedstawienia wydarzeń od chrzcin księżniczki, przez złorzeczenie Carabosse, aż po scenę ślubną z licznymi gośćmi i prezentacjami tanecznymi. Styl Petipy podkreśla klasyczny kanon: pionową sylwetkę tancerzy, czyste linie, precyzyjne brisé i wyrafinowane grupowe układy. Wiele z tych elementów stało się wzorem dla późniejszych produkcji baletowych.
Fabuła (zarys)
- Prolog: narodziny Księżniczki Aurory, zaproszenie wróżek, złorzeczenie złej wróżki (Carabosse), która przepowiada, że Aurora ukłuje się wrzecionem i zapadnie w stuletni sen.
- Akt I: lata mijają, Aurora dorasta; odbywa się uroczystość z okazji osiemnastego urodzin i pojawia się wrzeciono.
- Akt II: Aurora śpi; książę, pokonawszy przeszkody i budząc Aurorę pocałunkiem, przełamuje zaklęcie.
- Akt III: uroczystość weselna — scena pokazująca orszak, gości i serię tańców reprezentujących różne krainy i prezentacje solowe oraz finałowe pas de deux.
Premiera i pierwsze wykonania
Premiera w 1890 roku w Teatrze Maryjskim była wydarzeniem muzycznym i teatralnym epoki: wystawienie charakteryzowało się przepychem scenografii i kostiumów oraz wielką obsadą. Krytyka doceniła zarówno wirtuozerię choreografii, jak i muzyczne bogactwo partytury. W kolejnych dekadach balet był przedmiotem licznych inscenizacji, skróconych przeróbek i rekonstrukcji, a jego fragmenty często wykorzystywano na gali i w antologiach baletowych.
Wersje, rekonstrukcje i wpływ
Po rewolucji bolszewickiej i zmianach w repertuarze wiele oryginalnych wersji Petipy uległo przekształceniom. Dzięki materiałom z tzw. Sergeyev Collection (notacje choreograficzne i zapis muzyczny przekazywane przez rosyjskich mistrzów) możliwe były rekonstrukcje zbliżone do inscenizacji z 1890 roku. W XX wieku pojawiły się wersje skrócone i adaptacje — jedną z najsłynniejszych była krótsza prezentacja przez Ballets Russes (1921) w Londynie, a pierwszą pełną inscenizacją w USA była wersja Catherine Littlefield (1937).
Znaczenie i dziedzictwo
Śpiąca królewna uważana jest za szczytowe osiągnięcie rosyjskiej szkoły baletowej XIX wieku oraz jedno z najważniejszych dzieł w dorobku Czajkowskiego. Balet wpłynął na rozwój klasycznego repertuaru, ustanowił wzorce choreograficzne i sceniczne, które do dziś są wykorzystywane w inscenizacjach na całym świecie. Popularne są zwłaszcza sceny takie jak walc kwiatów i uroczyste finały, często występujące w koncertach i galach baletowych.
Wykonawcy i wymagania artystyczne
Role takie jak Aurora, Książę, Liliowa Wróżka i Carabosse wymagają silnej szkoły klasycznej, wytrzymałości i wyrafinowanej techniki aktorskiej. Partia Aurory jest znana z wielkich wariacji technicznych, podczas gdy scena weselna (Akt III) stanowi popis kunsztu całej korporacji tancerzy.
Spektakl pozostaje w stałym repertuarze najważniejszych teatrów baletowych świata i co sezon pojawiają się nowe inscenizacje, łączące szacunek dla tradycji Petipy z współczesnymi rozwiązaniami inscenizacyjnymi.
Tło
Około dziesięć lat po pierwszym przedstawieniu Jeziorałabędziego Czajkowskiego, Czajkowski został poproszony o napisanie baletu dla Teatru Maryjskiego w Petersburgu. Balet miał być oparty na baśni Charlesa Perraulta "Śpiąca królewna w lesie". Czajkowski był bardzo szczęśliwy, że wybrano właśnie tę opowieść. Akcja toczyła się w epoce Ludwika XIV. Miał szansę napisać muzykę w stylu barokowym.
Petipa dawał Czajkowskiemu bardzo szczegółowe wskazówki dotyczące tempa, metrum i innych kwestii muzycznych. Określił nawet długość poszczególnych utworów, podając dokładną liczbę taktów. Prosił o Walca w I akcie, Mazurka w II akcie i Poloneza w III akcie. Całość baletu spajają (i potęgują jego dramatyzm i napięcie) powtarzające się dwa tematy muzyczne, reprezentujące dobro i zło, uosabiane odpowiednio przez Wróżkę Bzu i Karabasza. Specyfikacje Petipy raczej pobudzały wyobraźnię Czajkowskiego, niż ją krępowały, jak można by się spodziewać.
Zainteresowanie Czajkowskiego przeniesieniem tej opowieści na scenę sięga roku 1867. Wtedy to napisał mały balet na podstawie tej historii dla dzieci swojej siostry Aleksandry Dawydowej. To samo uczynił z Jeziorem łabędzim. W listopadzie 1888 roku odbył konferencję z przedstawicielami teatru i Petipą. Powstał szkic scenariusza. Petipa przekazał Czajkowskiemu szczegółową analizę wymagań muzycznych. Kompozytor zabrał się do pracy i 1 września 1889 roku ukończył partyturę.
Historia
Prolog
Krótka uwertura kontrastuje tematykę złośliwego Carabosse i dobrotliwej Liliowej Wróżki. Gdy kurtyna się podnosi, dwór zbiera się na chrzciny księżniczki Aurory. Sześć wróżek prezentuje swoje dary. Wchodzi Carabosse, wróżka przeoczona przez mistrza ceremonii. Przeklina ona Aurorę. Księżniczka umrze w dniu swoich 16 urodzin, mówi, po ukłuciu palca na wrzecionie przędzalni. Zgłasza się pozostała siódma wróżka, Liliowa Wróżka. Nie może ona zdjąć klątwy, ale może ją złagodzić. Księżniczka nie umrze - rozkazuje - lecz będzie spała sto lat. Pod koniec tego okresu książę obudzi ją pocałunkiem prawdziwej miłości.
Akt 1
Szesnaście lat po chrzcie księżniczki Aurory dwór zbiera się w pałacowych ogrodach, by świętować urodziny Aurory. Mieszkańcy wsi tańczą walca. Aurora tańczy adagio z czterema szlachetnymi zalotnikami. Carabosse wchodzi niezauważony i podsuwa Aurorze wrzeciono. Księżniczka ukłuła się w nie palcem. Pada na ziemię i zasypia. Księżniczka zostaje zaniesiona do pałacu przez szlachetnych zalotników. Bzowa Wróżka usypia cały dwór, a następnie sprawia, że wokół zamku pojawia się gęsty las drzew i cierni.
Akt 2
|
Jezioro łabędzie (1877) |
| · v · t · e |
Scena 1. Polowanie księcia. Leśna polana z rzeką w tle. Scena jest pusta. Słychać rogi myśliwskie. Wchodzi książę Desire, jego opiekun Galifron i przyjaciele. Przerwali polowanie, aby się posilić. Różne damy dworu wykonują kilka tańców. Polowanie zostaje wznowione. Książę jest zmęczony, więc postanawia zostać sam w lesie. Tutaj spotyka Liliową Wróżkę, która wyłania się z łodzi z masy perłowej na rzece. Ona wybrała go jako księcia, który ma obudzić księżniczkę Aurorę, i przedstawia mu różne wizje księżniczki. On szybko zakochuje się w niej z wizji i błaga Bzowa Wróżka, aby doprowadzić go do niej. Bzowa Wróżka prowadzi go przez las, aż docierają do zaczarowanego zamku, w którym spoczywa Aurora.
Scena 2. Zamek Śpiącej Królewny. Śpiąca Królewna leży na łożu z baldachimem. Król i Królowa śpią w fotelach obok. Dworzanie i stronnicy śpią na stojąco i opierają się o siebie. Wszystko pokryte jest kurzem i pajęczynami. Wchodzi Wróżka Bzu i Książę. Książę próbuje obudzić księżniczkę i dwór, ale bezskutecznie. Bzowa Wróżka stoi z boku, nie wtrącając się. Książę całuje księżniczkę. Księżniczka budzi się. Znika kurz i pajęczyny. Budzi się dwór. Król udziela zgody na małżeństwo Księcia i Księżniczki.
Akt 3
Ślub księcia Désiré i księżniczki Aurory na esplanadzie pałacu króla Florestana. Dwór zbiera się, by świętować ślub księcia Désiré i księżniczki Aurory. Król i królowa wchodzą z młodą parą. Uroczystości rozpoczynają się od serii divertissements. Tańczą Diamentowe, Złote, Srebrne i Szafirowe Wróżki. Kilka postaci z bajek tańczy: Puss in Boots i Biały Kot; Bluebird i księżniczka Florine; Little Red Riding Hood i wilk; Kopciuszek i książę Fortuné; i wreszcie Hop o' My Thumb z jego braci i ogra. Książę i księżniczka tańczą pas de deux. Postacie rzymskie, perskie, indiańskie, amerykańskie i tureckie tańczą sarabandę. Akt kończy się tableau vivant przedstawiającym Chwałę wróżek. To tableau zostało zmienione na chwałę Apolla.
Galeria
| Balety Petipy |
|
|
| · v · t · e |
· 
Niebieski ptak i księżniczka Florine, 2011
· 
Leon Bakst projekt dla Carabosse
· 
Projekt kostiumu Leona Baksta dla chińskiej damy w Śpiącej królewnie (1921)
· 
Marie Petipa jako Liliowa Wróżka i Lubow Wiszniewskaja jako asystentka, 1890
· 
Carlotta Brianza i Pavel Gerdt w akcie 3, 1890
· 
Oryginalna obsada, 1890
· 
Anna Johannson i dwie strony, 1892
· ._1890.JPG){kind=spacer}
Enrico Cecchetti i Varvara Nikitina jako Niebieski Ptak i Księżniczka Florine, 1890
Pytania i odpowiedzi
P: Jaki jest tytuł baletu?
O: Śpiąca królewna.
P: Kto napisał historię do baletu?
A: Marius Petipa i Ivan Vsevolozhsky napisali historię, która została oparta na bajce Charlesa Perraulta z 1697 roku "Śpiąca królewna w lesie".
P: Kto skomponował muzykę do "Śpiącej królewny"?
O: Muzykę skomponował Czajkowski.
P: Kto zaprojektował tańce do "Śpiącej królewny"?
A: Tańce zaprojektował Marius Petipa.
P: Gdzie po raz pierwszy zaprezentowano "Śpiącą królewnę"?
A: Po raz pierwszy została wystawiona w Teatrze Maryjskim w Sankt Petersburgu, w Rosji, 15 stycznia 1890 roku.
P: Kiedy w Europie zadebiutowała skrócona wersja Śpiącej królewny?
O: W Europie zadebiutowała w skróconej wersji w Ballets Russes w Londynie 2 listopada 1921 roku.
P: Kto zaprojektował i zaprezentował pełną wersję Śpiącej królewny w Ameryce?
O: Catherine Littlefield zaprojektowała i zaprezentowała pełną wersję 12 lutego 1937 roku w Akademii Muzycznej w Filadelfii wraz z Philadelphia Ballet.
Przeszukaj encyklopedię