Śpiąca królewna to balet składający się z prologu i trzech aktów. Historię baletu napisali Marius Petipa i Ivan Vsevolojsky. Został on oparty na baśni Charlesa Perraulta "Śpiąca królewna w lesie" z 1697 roku. Muzykę napisał Czajkowski (urodzony w 1840, dzieło figuruje w katalogu jako Op. 66). Tańce zaprojektował Marius Petipa. Po raz pierwszy Śpiąca królewna została wystawiona 15 stycznia 1890 roku w Teatrze Maryjskim w Sankt Petersburgu w Rosji. Carlotta Brianza tańczyła Księżniczkę, Paweł Gerdt Księcia, a Marie Petipa Liliową Wróżkę i Enrico Cecchetti Karabosse. Po raz pierwszy w Europie spektakl został zaprezentowany w skróconej wersji przez Ballets Russes w Londynie 2 listopada 1921 roku. Catherine Littlefield zaprojektowała pierwszą pełną wersję Śpiącej królewny w Stanach Zjednoczonych i zaprezentowała ją 12 lutego 1937 roku w Akademii Muzycznej w Filadelfii z udziałem Baletu Filadelfijskiego.

Geneza i libretto

Libretto powstało z inicjatywy dyrekcji Teatru Maryjskiego, gdzie główną rolę miała pełnić ówczesna gwiazda opery baletowej. Petipa, pracując wspólnie z Iwanem Wsewołojskim, przekształcił klasyczną baśń Perraulta w rozbudowany spektakl sceniczny, dodając postaci i sceny taneczne typowe dla rosyjskiego baletu końca XIX wieku. Libretto łączy elementy bajkowe z rytuałem ślubnym i galami dworskimi, co stworzyło okazję do imponujących pas de deux, wariacji solowych i bogatych divertissementów.

Muzyka

Partytura Piotra Czajkowskiego należy do najwybitniejszych przykładów muzyki baletowej. Kompozycja cechuje się bogatą orkiestracją, melodycznością oraz wyraźnymi tematami przewodnimi przypisanymi postaciom i wydarzeniom (np. fanfary, temat Carabosse, temat Aurory). W muzyce pojawiają się walce, mazurki, poetyckie adagia i efektowne finały. Utwór jest trudny technicznie dla orkiestry — wymaga wyrafinowanego prowadzenia smyczków, dętych i perkusji — oraz precyzyjnego współgrania z akcją taneczną. Dzieło figuruje w katalogu jako Op. 66.

Choreografia i struktura sceniczna

Marius Petipa stworzył rozbudowaną choreografię komponowaną z uroczystych korowodów, klasycznych pas de deux, wariacji solowych i charakterystycznych divertissementów. Struktura spektaklu — prolog i trzy akty — daje możliwość przedstawienia wydarzeń od chrzcin księżniczki, przez złorzeczenie Carabosse, aż po scenę ślubną z licznymi gośćmi i prezentacjami tanecznymi. Styl Petipy podkreśla klasyczny kanon: pionową sylwetkę tancerzy, czyste linie, precyzyjne brisé i wyrafinowane grupowe układy. Wiele z tych elementów stało się wzorem dla późniejszych produkcji baletowych.

Fabuła (zarys)

  • Prolog: narodziny Księżniczki Aurory, zaproszenie wróżek, złorzeczenie złej wróżki (Carabosse), która przepowiada, że Aurora ukłuje się wrzecionem i zapadnie w stuletni sen.
  • Akt I: lata mijają, Aurora dorasta; odbywa się uroczystość z okazji osiemnastego urodzin i pojawia się wrzeciono.
  • Akt II: Aurora śpi; książę, pokonawszy przeszkody i budząc Aurorę pocałunkiem, przełamuje zaklęcie.
  • Akt III: uroczystość weselna — scena pokazująca orszak, gości i serię tańców reprezentujących różne krainy i prezentacje solowe oraz finałowe pas de deux.

Premiera i pierwsze wykonania

Premiera w 1890 roku w Teatrze Maryjskim była wydarzeniem muzycznym i teatralnym epoki: wystawienie charakteryzowało się przepychem scenografii i kostiumów oraz wielką obsadą. Krytyka doceniła zarówno wirtuozerię choreografii, jak i muzyczne bogactwo partytury. W kolejnych dekadach balet był przedmiotem licznych inscenizacji, skróconych przeróbek i rekonstrukcji, a jego fragmenty często wykorzystywano na gali i w antologiach baletowych.

Wersje, rekonstrukcje i wpływ

Po rewolucji bolszewickiej i zmianach w repertuarze wiele oryginalnych wersji Petipy uległo przekształceniom. Dzięki materiałom z tzw. Sergeyev Collection (notacje choreograficzne i zapis muzyczny przekazywane przez rosyjskich mistrzów) możliwe były rekonstrukcje zbliżone do inscenizacji z 1890 roku. W XX wieku pojawiły się wersje skrócone i adaptacje — jedną z najsłynniejszych była krótsza prezentacja przez Ballets Russes (1921) w Londynie, a pierwszą pełną inscenizacją w USA była wersja Catherine Littlefield (1937).

Znaczenie i dziedzictwo

Śpiąca królewna uważana jest za szczytowe osiągnięcie rosyjskiej szkoły baletowej XIX wieku oraz jedno z najważniejszych dzieł w dorobku Czajkowskiego. Balet wpłynął na rozwój klasycznego repertuaru, ustanowił wzorce choreograficzne i sceniczne, które do dziś są wykorzystywane w inscenizacjach na całym świecie. Popularne są zwłaszcza sceny takie jak walc kwiatów i uroczyste finały, często występujące w koncertach i galach baletowych.

Wykonawcy i wymagania artystyczne

Role takie jak Aurora, Książę, Liliowa Wróżka i Carabosse wymagają silnej szkoły klasycznej, wytrzymałości i wyrafinowanej techniki aktorskiej. Partia Aurory jest znana z wielkich wariacji technicznych, podczas gdy scena weselna (Akt III) stanowi popis kunsztu całej korporacji tancerzy.

Spektakl pozostaje w stałym repertuarze najważniejszych teatrów baletowych świata i co sezon pojawiają się nowe inscenizacje, łączące szacunek dla tradycji Petipy z współczesnymi rozwiązaniami inscenizacyjnymi.