Biała emigracja: rosyjscy emigranci po rewolucji 1917–1920
Biała emigracja 1917–1920: losy milionów Rosjan po rewolucji — historia, wygnanie, kultura i wpływ na diasporę. Odkryj dramatyczne losy i dziedzictwo.
White émigré (Белоэмигрант) jest terminem politycznym używanym do określenia narodu rosyjskiego, który opuścił Rosję z powodu Rewolucji Rosyjskiej lub Wojny Domowej. Termin ten funkcjonował szczególnie w krajach Zachodu — we Francji, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii — choć rosyjska emigracja rozproszyła się także do innych państw Europy, Bałkanów, Chin (m.in. Harbin, Szanghaj), Turcji (Stambuł) i Polski. Czasami określeniem tym nazywa się też ogólnie osoby, które opuściły kraj z powodu zmian w rządzie.
Słowa White émigré miały bardzo negatywne znaczenie w Związku Radzieckim w latach 1920–1980. Emigrację z tego okresu historycznie dzieli się na fale — osoby, które wyjechały bezpośrednio po rewolucji i w pierwszych latach wojny domowej, bywają nazywane emigrantami pierwszej fali.
Skład społeczny i motywacje
Wśród Białych emigrantów znajdowały się bardzo różne grupy społeczne. Nie wszyscy popierali jednocześnie ruch Białych — część emigrantów sympatyzowała z ideami monarchistycznymi lub konserwatywnymi, inni byli zwolennikami umiarkowanej, niebolszewickiej lewicy. Niektórzy, jak Meneszewicy czy Rewolucjoniści Socjalistyczni, byli przeciwnikami bolszewików, lecz jednocześnie nie popierali pełnego programu Białego ruchu. Wielu nowych emigrantów w ogóle nie angażowało się politycznie i traktowało wyjazd jako konieczność.
- Były to różne klasy społeczne: żołnierze i oficerowie wojskowi, Kozacy, intelektualiści, biznesmeni i właściciele ziemscy.
- Wyjeżdżali także urzędnicy rosyjskiego aparatu państwowego oraz przedstawiciele samorządów i rządów antybolszewickich z okresu wojny domowej.
- Wielu emigrantów pozostało wiernych tradycji prawosławnej — nadal czynnie uczestniczyli w życiu Kościoła Wschodniego.
Kierunki emigracji i życie w diasporze
Największe skupiska Białej emigracji powstały we Francji (szczególnie w Paryżu), w Niemczech, w krajach bałkańskich, a także w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. W Azji znaczące kolonie powstały w chińskim Harbinie i Szanghaju oraz w Stambule. Emigranci tworzyli samopomocowe organizacje, szkoły, cerkwie, wydawnictwa i gazety w języku rosyjskim, starając się zachować kulturę i więzi społeczne.
Życie codzienne często było trudne — wiele rodzin straciło majątki, emigranci napotykali problemy z uznaniem kwalifikacji, brakiem środków do życia czy ograniczeniami prawnymi. Jednocześnie społeczności emigracyjne rozwijały przedsiębiorczość (sklepy, warsztaty, instytucje kulturalne) i systemy wzajemnej pomocy.
Działalność polityczna i organizacje
Część emigrantów angażowała się w działalność antybolszewicką: tworzyli organizacje polityczne, wydawali prasę emigracyjną, prowadzili działalność propagandową i utrzymywali kontakty z armiami kontrrewolucyjnymi. W latach 20. i 30. powstały między innymi organizacje wojskowe i stowarzyszenia byłych oficerów, które miały na celu utrzymanie ducha i struktury wojskowej oraz planowanie ewentualnych działań przeciwko władzom bolszewickim.
Kultura, nauka i dziedzictwo
Biała emigracja miała duży wpływ na kulturę i naukę poza granicami Rosji. W diasporze działały teatry, szkoły, galerie, zespoły muzyczne i taneczne; wielu wybitnych twórców i uczonych kontynuowało swoją pracę na emigracji, przyczyniając się do rozwoju sztuki i nauki w krajach przyjmujących. Przykłady postaci związanych z emigracją to pisarze i artyści, którzy wywarli duży wpływ na literaturę i kulturę europejską w pierwszej połowie XX wieku.
Skala emigracji i fale
Większość białych emigrantów opuściła Rosję w latach 1917–1920 (choć proces migracji trwał także w kolejnych latach). Szacunki liczebności emigracji z tego okresu wahają się — mówi się o około 900 000 do dwóch milionów osób. Emigracja miała charakter masowy i objęła przedstawicieli różnych zawodów i warstw społecznych.
Stosunek ZSRR i pamięć historyczna
W Związku Radzieckim emigranci byli przedstawiani w negatywnym świetle — etykietowani jako wrogowie ludu lub reakcyjni wygnani. Długo utrzymywała się oficjalna narracja potępiająca działania i idee Białych. Po śmierci Stalina i szczególnie po 1980. nastąpiły stopniowe zmiany, a emigranci z pierwszych lat po rewolucji zaczęto postrzegać też jako ważny element historii i kultury rosyjskiej za granicą.
Dziedzictwo Białej emigracji jest złożone: to zarówno historia tragedii i przymusowego opuszczenia ojczyzny, jak i przykład trwałej aktywności kulturalnej, naukowej i społecznej Rosjan poza granicami kraju. Jej ślady widoczne są w instytucjach religijnych, literaturze, sztuce i pamięci społecznej społeczności rosyjskich na całym świecie.

Sainte-Geneviève-des-Bois Cmentarz Rosyjski pod Paryżem, nekropolia Białych Rosjan
Dystrybucja
Większość emigrantów opuściła południową Rosję i Ukrainę i udała się do Turcji. Następnie przenieśli się do wschodnioeuropejskich krajów słowiańskich, na przykład do Królestwa Jugosławii, Bułgarii, Czechosłowacji i Polski. Duża liczba wyjechała również do Estonii, Łotwy, Litwy, Finlandii, Niemiec i Francji. W Berlinie i Paryżu istniały duże wspólnoty emigracyjne.
Wielu cywilów i oficerów wojskowych na Syberii i Dalekim Wschodzie przeprowadziło się do Szanghaju i innych okolicznych obszarów Chin, Azji Środkowej i Wschodniego Turkiestanu. Niektórzy z nich przenieśli się do Japonii.
Podczas II wojny światowej i po jej zakończeniu wielu rosyjskich emigrantów przeniosło się do Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Peru, Brazylii, Argentyny i Australii.
To, w co ludzie wierzyli
Biali emigranci często nie lubili komunizmu. Nie wierzyli oni, że Związek Radziecki jest właściwie rosyjski. Uważali, że okres od 1917 do 1991 roku był czasem okupacji przez rząd sowiecki, który był internacjonalistyczny i antychrześcijański.
Wielu białych emigrantów uważało, że Rosja powinna być rządzona przez monarchę. Inni uważali, że rząd powinien być wybierany w powszechnym plebiscycie.
Wielu Białych emigrantów wierzyło, że ich misją jest zachowanie kultury i sposobu życia z czasów przed rewolucją, podczas gdy żyli w innych krajach. Wierzą oni, że czyniąc to, mogliby przywrócić Rosję do tej kultury, gdy Związek Radziecki nie był już w stanie kontrolować tego kraju.
Innym pomysłem wykorzystywanym przez emigrantów była misja religijna do świata zewnętrznego. Biskup Jan z Szanghaju i San Francisco (kanonizowany jako święty Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej za granicą) powiedział w 1938 r. na Soborze Wszech-Diaspory:
"Rosjanom za granicą dano świecić na całym świecie światłem prawosławia, aby inne narody, widząc swoje dobre uczynki, mogły chwalić Ojca naszego, który jest w niebie, i w ten sposób uzyskać zbawienie dla siebie".
(uproszczone) "Do Rosjan mieszkających w innych krajach, rozprowadźcie prawosławie na świecie. Czyniąc dobre rzeczy, pokaż ludziom innych krajów, że Bóg jest dobry i przynieś im zbawienie."
Wielu białych emigrantów uważało również, że powinni nadal walczyć z sowiecką dyktaturą. Mieli nadzieję, że to pomoże uwolnić Rosję. Pomysł ten był w dużej mierze inspirowany przez generała Pyotra Wrangela. Kiedy Biała armia została pokonana, powiedział on: "Bitwa o Rosję nie ustała, przybrała jedynie nowe formy". ("Nie skończyliśmy próbując uwolnić Rosję. Musimy tylko użyć różnych sposobów by to zrobić.")
Weteran białej armii kapitan Wasilij Orchow, wydawca dziennika "Sentry", napisał o tej idei odpowiedzialności następującymi słowami:
"Będzie godzina - wierzcie w to - będzie, kiedy wyzwolona Rosja zapyta każdego z nas: "Co zrobiliście, aby przyspieszyć moje odrodzenie". Zyskajmy prawo nie rumienić się, ale być dumni z naszego istnienia za granicą. Jako czasowo pozbawieni naszej Ojczyzny zachowajmy w naszych szeregach nie tylko wiarę w nią, ale nieugięte pragnienie wyczynów, poświęcenia i założenia zjednoczonej przyjaznej rodziny tych, którzy nie zawiedli się w walce o jej wyzwolenie."[]
(uproszczone) "W przyszłości, kiedy Rosja będzie wolna, każdy z nas zostanie zapytany "Co zrobiłeś, aby pomóc wolnej Rosji?". Bądźmy mogli być dumni z tego, co zrobiliśmy, aby uwolnić Rosję, gdy mieszkaliśmy w innych krajach. W czasie gdy nie możemy żyć w Rosji, musimy wierzyć w nią i łączyć się z tymi ludźmi, którzy zawsze będą walczyć o wolność Rosji".
Organizacje i działania
Emigranci tworzyli różne organizacje, których celem była walka z reżimem sowieckim. Przykładami takich organizacji są Rosyjski Związek Wszechwojskowy, Bractwo Prawdy Rosyjskiej i NTS. Dzięki temu Biali emigranci stali się celem infiltracji przez sowiecką tajną policję (tj. operacja TREST i Linia Wewnętrzna). Siedemdziesięciu pięciu weteranów Białej armii służyło jako ochotnicy wspierający Francisco Franco podczas hiszpańskiejwojny domowej.
Niektórzy biali emigranci przyjęli pro-sowieckie sympatie, za co zostali nazwani "radzieckimi patriotami". Ludzie ci tworzyli takie organizacje jak Mladorossi, Evraziitsi i Smenovekhovtsi.
Podczas II wojny światowej wielu białych emigrantów brało udział w Rosyjskim Ruchu Wyzwolenia. Z drugiej strony, znaczna liczba uczestniczyła w ruchach antynazistowskich, takich jak francuski ruch oporu. W czasie wojny Biali emigranci nawiązali kontakt z byłymi obywatelami radzieckimi z okupowanych przez Niemców terytoriów, którzy wykorzystali niemieckie odwrót jako okazję do ucieczki ze Związku Radzieckiego lub byli w Niemczech i Austrii jako jeńcy wojenni i robotnicy przymusowi i woleli pozostać na Zachodzie, często określani jako druga fala emigrantów (często nazywani także DP - przesiedleńcami, patrz Obóz dla przesiedleńców). Ta mniejsza druga fala dość szybko zaczęła się asymilować do wspólnoty białych emigrantów.
Po wojnie aktywne walki antyradzieckie były kontynuowane prawie wyłącznie przez NTS: inne organizacje albo rozwiązały się, albo zaczęły koncentrować się wyłącznie na samozachowawczych i/lub kształceniu młodzieży. Różne organizacje młodzieżowe, na przykład harcerze rosyjscy na emigracji, zaczęły działać na rzecz wychowania dzieci, które były związane z przedradziecką kulturą i dziedzictwem Rosji.
Biali emigranci, działając na rzecz ochrony swojej Cerkwi przed wpływami sowieckimi, w 1924 r. utworzyli Rosyjską Cerkiew Prawosławną za granicą. Kościół kontynuuje swoje istnienie do dziś, działając jako duchowe i kulturalne centrum rosyjskiej wspólnoty prawosławnej za granicą. 17 maja 2007 roku Akt Komunii Kanonicznej z Patriarchatem Moskiewskim, po ponad osiemdziesięciu latach rozłąki, przywrócił kanoniczne więzi między Rosyjską Cerkwią Prawosławną za granicą a Rosyjską Cerkwią Patriarchatu Moskiewskiego.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest biała emigracja?
O: Biała emigracja to termin polityczny używany do określenia Rosjan, którzy opuścili Rosję z powodu rewolucji rosyjskiej lub wojny domowej.
P: W jakich krajach używa się tego terminu?
O: Termin ten jest używany we Francji, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.
P: Czy termin ten odnosi się tylko do tych, którzy wyjechali z powodu zmian w rządzie?
O: Nie, czasami terminem tym określa się również wszystkich, którzy opuścili Rosję z jakiegokolwiek powodu.
Przeszukaj encyklopedię