Oratorium - definicja, historia i najsłynniejsze utwory (Handel, Haydn)

Oratorium: definicja, historia i najsłynniejsze utwory Handla i Haydna — odkryj genezę, strukturę i ikoniczne dzieła (Mesjasz, Salomon, Stworzenie).

Oratorium to większy utwór muzyczny napisany dla orkiestry, chóru i śpiewaków solowych. Zazwyczaj opowiada historię biblijną (często ze Starego Testamentu, ale także z Nowego Testamentu) i trwa zwykle od około godziny do dwóch godzin — podobnie jak cały koncert. Oratorium przypomina operę, ponieważ zawiera uwerturę, recytatywy, arie i rozbudowane chóry, jednak w odróżnieniu od opery nie jest wystawiane w kostiumie na scenie. Zamiast tego oratoria są zwykle wykonywane w sali koncertowej lub w kościele, bez scenografii i inscenizacji.

Pochodzenie i rozwój

Samo słowo „oratorium” było używane już wiele wieków temu dla muzyczno-dramatycznych form wykonywanych w kościołach w Europie Zachodniej. Początki oratorium wiążą się z działalnością duchową i muzyczną zgromadzeń religijnych (między innymi z kongregacją św. Filipa Neri w Rzymie) i pojawiły się przede wszystkim we Włoszech w XVII wieku. W XVII stuleciu obok oper rozwijały się też oratoria — krótsze formy religijne i dramatyczne. Ważnym twórcą wczesnego oratorium we Włoszech był między innymi Giacomo Carissimi.

We Niemczech kompozytorzy tacy jak Heinrich Schutz czy później Johann Sebastian Bach tworzyli monumentalne pasje (Pasje), które opowiadają historię ukrzyżowania. Pasje i oratoria mają wiele cech wspólnych (narracja, recytatywy, chóry, partie solowe), dlatego czasem granica między nimi jest płynna.

Budowa i wykonanie oratorium

Typowe oratorium składa się z kilku części: uwertury, recytatywów (które popychają akcję do przodu), arii (emocjonalnych solowych pieśni), chórów (komentarze zbiorowe lub udział narratorów społecznych) oraz — w zależności od kompozytora — ariosos i zespołów wokalnych. Partie solowe często przeznaczone są dla sopranu, altu, tenora i basu. Chór odgrywa w oratoriach szczególnie ważną rolę — ma zwykle więcej partii niż w większości oper i pełni funkcję zarówno komentującą, jak i dramatyczną. Dzięki temu w XVIII–XIX wieku rozwinęły się liczne społeczności chóralne i towarzystwa koncertowe, które popularyzowały repertuar oratoryjny z Anglii i innych krajów.

George Frideric Handel i jego oratoria

Pierwszym ważnym specjalistą od oratoriów w epoce baroku był George Frideric Handel. Handel, urodzony w Niemczech, osiedlił się w Anglii i zapisał się jako jeden z najważniejszych kompozytorów tego gatunku. Choć wcześniej komponował opery, od lat 30. XVIII wieku coraz częściej tworzył utwory o charakterze oratoryjnym. Wykorzystywał podobne środki co w operze: zaczynał od uwertury, wprowadzał recytatywy, arie i rozbudowane chóry dla chóru. Dzięki temu jego oratoria były przystępne i jednocześnie głęboko ekspresyjne, a chór zyskał nową rangę w muzyce publicznej.

Najbardziej znanym oratorium Handla jest Mesjasz. W przeciwieństwie do większości innych jego oratoriów, Mesjasz nie ogranicza się wyłącznie do Starego Testamentu — tekst (opracowany przez Charlesa Jennensa) czerpie z obu testamentów i z tekstów liturgicznych, opowiadając o narodzinach, życiu i zmartwychwstaniu Jezusa. W Wielkiej Brytanii Mesjasz Handla bywa tradycyjnie wykonywany w okresie Bożego Narodzenia, choć równie często wykonywany jest w okresie Wielkanocy. Inne oratoria Haendla obejmują: Deborah, Saul, Samson, Judasz Machabeusz i Salomon. Wszystkie te oratoria Handel skomponował do tekstów angielskich.

Rozwój w XIX i XX wieku

W XIX wieku oratorium cieszyło się dużą popularnością, szczególnie w kręgu romantyków i w kręgach chóralnych. Na przełomie wieków Joseph Haydn napisał w swoich dwóch oratoriach jedne z najwybitniejszych dzieł oratoryjnych: Die Schöpfung (Stworzenie) (1798) i Die Jahreszeiten (Pory roku) (1801), w których łączy zainteresowanie naturą i tekstami biblijnymi z klasyczną formą muzyczną.

Mendelssohn skomponował m.in. św. Pawła, Eliasza i Hymn pochwalny (Lobgesang), które umocniły pozycję oratorium w XIX-wiecznym repertuarze. Do ważnych romantycznych kompozytorów oratoryjnych należą też Dvořák (m.in. Svatá Ludmila / Święta Ludmiła), Berlioz (np. L'enfance du Christ) i Gounod należą do (m.in. La Rédemption, Mors et vita).

W XX wieku gatunek nadal dawał pole do twórczych poszukiwań. Do znanych oratoriów tego okresu należą: Sen Geroncjusza Elgara (1900), Uczta Walta Belszazara (1931) oraz Dziecko naszych czasów Tippetta (komponowane w latach 1939–1941, premiera w 1944). W XX wieku oratoria często łączyły tradycyjne elementy z nowymi środkami harmonicznymi i orkiestrowymi, poruszając zarówno tematy religijne, jak i społeczne czy dramaty historyczne.

Znaczenie i dziedzictwo

Oratorium jako gatunek łączy refleksję religijną i dramatyczną narrację z monumentalnym wykorzystaniem chóru i orkiestry. Dzięki utworom takim jak Mesjasz czy Die Schöpfung repertuar oratoryjny pozostaje istotną częścią repertuaru koncertowego — wykonywanym zarówno w kościołach, jak i salach koncertowych na całym świecie. Tradycja chóralna, rozwinięta szczególnie w krajach anglosaskich, europejskich i w regionach o bogatej kulturze muzycznej, umożliwiła przetrwanie i ciągłe odczytywanie tych dzieł także we współczesności.

Oratoria nadal przyciągają wykonawców i słuchaczy swoją opowieścią, siłą chóralnej wypowiedzi oraz możliwością łączenia muzyki z tekstem o uniwersalnym znaczeniu — historycznym, religijnym i emocjonalnym.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest oratorium?

P: Kiedy powstało oratorium?

P: W jakim języku komponowano większość oper w tym okresie?

P: Kto był pierwszym ważnym kompozytorem oratoriów?

P: Jakie jest najbardziej znane dzieło Handla?

P: Kim są inni kompozytorzy, którzy napisali popularne utwory w XIX wieku?

Szukaj według litery