W muzyce, ornamenty to dodatkowe, krótkie nuty lub krótkie grupy nut, które wykonawca wprowadza wokół nut głównych, aby uczynić melodię bardziej wyrazistą i zdobną. Ornamenty dodają ekspresji, zmieniają akcentację i czasami subtelnie modyfikują rytmikę linii melodycznej. Istnieje wiele rodzajów ornamentów, w tym tryle i slajdy (przejścia). W muzyce okresu renesansu i baroku jest bardzo dużo różnorodnych ozdób — kompozytorzy i wykonawcy wykorzystywali je świadomie jako część stylu. Kompozytor często wskazywał oczekiwane ornamenty za pomocą małych znaków nad nutami lub dopisków; jednak w wielu utworach, zwłaszcza w częściach powolnych, pozostawiano ornamentację wykonawcy jako swobodę interpretacyjną. Zdolność do właściwego upiększania melodii była kiedyś istotnym elementem sztuki śpiewu i gry na instrumencie.

Właściwy sposób wykonywania ornamentów zmieniał się w zależności od kraju i epoki: to, co w XVIII wieku uważano za „poprawne”, mogło być inne w muzyce francuskiej, włoskiej czy hiszpańskiej. Dlatego dla współczesnych muzyków zainteresowanych graniem muzyki dawnych epok ważne jest poznanie historycznych stylów wykonawczych. Często trzeba odgadnąć intencje kompozytora, ale na szczęście kilku twórców i teoretyków muzyki opisało zasady ornamentacji w traktatach i wstępach do swoich dzieł, co pozwala lepiej zrozumieć praktyki wykonawcze. Niektórzy kompozytorzy dodawali do swoich partytur wyraźne wprowadzenia (prefacje), w których wyjaśniali, jak należy wykonywać konkretne znaki ozdobne.

Mała nuta zapisana drobnym drukiem to tzw. nota ozdobna (ang. grace note) — nuta, która zwykle nie wlicza się do całkowitej wartości czasowej taktu i służy do ozdobienia głównej nuty. W notacji spotykane są różne oznaczenia: np. ukośnik przez małą nutę (acciaccatura), brak ukośnika (appoggiatura) albo skróty literowe typu "tr" dla tryla. Szczegóły wykonania (czy nuta ozdobna „kradnie” czas z nuty głównej, czy jest bardzo szybka) zależą od stylu i wskazówek edytora.

W Hiszpanii ozdoby te były nazywane diferenzami i znane były już w XVI wieku — pojawiły się w pierwszych książkach z muzyką do gitary, gdzie umiejętność „dzielenia” melodii na drobniejsze figuracje była ceniona. W muzyce francuskiej spotykamy termin agréments — szczegółowe systemy ozdobników, które miały swoje nazwy i typowe realizacje w muzyce klawesynowej i operowej.

Ornamenty były obecne także w muzyce z okresu muzyki klasycznej, chociaż z czasem pojawiało się ich coraz mniej w zapisie nutowym, ponieważ kompozytorzy zaczęli dokładniej notować wszystkie dźwięki, które miały być wykonane. W epoce romantyzmu prawie nie były one używane poza nielicznymi wyjątkami — np. tryle (skrótowo oznaczane "tr") pozostały popularne jako środek wyrazu.

Najważniejsze rodzaje ornamentów

  • Tryl (tryle) — szybkie na przemian wykonywanie nuty głównej i jej sąsiedniej pomocniczej (zazwyczaj górnej). Notuje się go skrótem "tr" lub specjalnym znakiem. W praktyce barokowej tryl często zaczyna się od dźwięku pomocniczego (górnego), ale w klasycyzmie i później można spotkać także zaczynanie od dźwięku głównego.
  • Mordent — bardzo szybkie uderzenie naprzemienne z sąsiednią nutą; mordent prosty zwykle obejmuje dźwięk poniżej, a mordent odwrócony — dźwięk powyżej.
  • Turn (obrócenie) — figura czterech krótkich dźwięków obracających się wokół nuty głównej (górna–główna–dolna–główna). W zapisie może być znak nad nutą lub grupa malutkich nut.
  • Appoggiatura — nuta ozdobna, która jest zwykle akcentowana i „zabiera” część czasu z nuty głównej (stosunkowo dłuższa niż acciaccatura). W muzyce klasycznej appoggiatura miała często wyraźnie melodramatyczny charakter.
  • Acciaccatura — bardzo krótka nota ozdobna (często oznaczana ukośnikiem przez małą nutę) wykonywana szybciutko przed nutą główną i nie wpływająca znacząco na jej długość.
  • Slide / Port de voix — płynne przejście między dwoma dźwiękami, często jako krótka glissandująca figura lub sekwencja półtonów/cąłości w zależności od instrumentu i stylu.
  • Diferenze / divisions — w muzyce instrumentalnej (np. lutniowej, gitarowej) polegały na rozpisywaniu dłuższej wartości na serię krótszych, ornamentacyjnych dźwięków (typowe w XVI–XVII w.).

Wykonanie i styl

To, jak wykonać ornament, zależy od kilku czynników: epoki, kraju, instrumentu, tempa i funkcji muzycznej frazy. Kilka ogólnych zasad:

  • Barokowe tryle często zaczynały od dźwięku pomocniczego (górnego), podczas gdy klasyczne mogły zaczynać od nuty głównej.
  • Appoggiatura jest zazwyczaj akcentowana i trwa dłużej niż acciaccatura — stąd jej wpływ na rytmikę frazy.
  • Szybkość i liczba powtórzeń w trylu dopasowuje się do tempa i długości nuty, którą ozdabiamy.
  • Na instrumentach smyczkowych i dętych ornamenty wymagają kontrolowanej artykulacji i oddechu; na klawiszowych — precyzyjnego uderzenia.
  • W przypadku wątpliwości warto kierować się wskazówkami historycznych traktatów i praktyką wykonywania (tzw. HIP — historically informed performance).

Źródła i traktaty

Wiedzę o historycznym wykonywaniu ornamentów czerpiemy z dawnych traktatów i instrukcji autorów takich jak m.in. Diego Ortiz (Trattado de Glosas, XVI w.), François Couperin (L'art de toucher le clavecin, 1716), Jean-Philippe Rameau, Johann Joachim Quantz (Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen, 1752), C. P. E. Bach (Essay on the True Art of Playing Keyboard Instruments, 1753) czy Leopold Mozart (Versuch einer gründlichen Violinschule, 1756). Teksty te opisują nazwy ornamentów, ich zapisy i zalecane wykonanie w danym kontekście.

Współczesne podejście

Dziś wykonawcy i edytorzy podejmują decyzje na podstawie źródeł historycznych oraz wymagań muzycznych i estetycznych. W wydaniach krytycznych kompozytorzy są często cytowani dosłownie, a edytorzy podają warianty ornamentacji i komentarze. Muzycy wykonujący muzykę dawną starają się łączyć badania historyczne z artystycznym wyczuciem, natomiast instrumentaliści grający repertuar klasyczny i romantyczny korzystają często z ujednoliconej notacji (np. „tr” dla tryla) i z interpretacji zgodnych z praktyką epoki.

Ornamenty to ważny element języka muzycznego — ich opanowanie pozwala wzbogacić interpretację i oddać styl utworów z różnych epok. Zachęca się do studiowania oryginalnych traktatów, słuchania nagrań wykonawców specjalizujących się w danej estetyce oraz do świadomej pracy nad techniką wykonawczą.