Ornamenty muzyczne — definicja, rodzaje (tryle, agréments) i historia
Ornamenty muzyczne: definicja, rodzaje (tryle, agréments) i historia od renesansu po romantyzm — praktyczne wskazówki dla wykonawców i pasjonatów.
W muzyce, ornamenty to dodatkowe, krótkie nuty lub krótkie grupy nut, które wykonawca wprowadza wokół nut głównych, aby uczynić melodię bardziej wyrazistą i zdobną. Ornamenty dodają ekspresji, zmieniają akcentację i czasami subtelnie modyfikują rytmikę linii melodycznej. Istnieje wiele rodzajów ornamentów, w tym tryle i slajdy (przejścia). W muzyce okresu renesansu i baroku jest bardzo dużo różnorodnych ozdób — kompozytorzy i wykonawcy wykorzystywali je świadomie jako część stylu. Kompozytor często wskazywał oczekiwane ornamenty za pomocą małych znaków nad nutami lub dopisków; jednak w wielu utworach, zwłaszcza w częściach powolnych, pozostawiano ornamentację wykonawcy jako swobodę interpretacyjną. Zdolność do właściwego upiększania melodii była kiedyś istotnym elementem sztuki śpiewu i gry na instrumencie.
Właściwy sposób wykonywania ornamentów zmieniał się w zależności od kraju i epoki: to, co w XVIII wieku uważano za „poprawne”, mogło być inne w muzyce francuskiej, włoskiej czy hiszpańskiej. Dlatego dla współczesnych muzyków zainteresowanych graniem muzyki dawnych epok ważne jest poznanie historycznych stylów wykonawczych. Często trzeba odgadnąć intencje kompozytora, ale na szczęście kilku twórców i teoretyków muzyki opisało zasady ornamentacji w traktatach i wstępach do swoich dzieł, co pozwala lepiej zrozumieć praktyki wykonawcze. Niektórzy kompozytorzy dodawali do swoich partytur wyraźne wprowadzenia (prefacje), w których wyjaśniali, jak należy wykonywać konkretne znaki ozdobne.
Mała nuta zapisana drobnym drukiem to tzw. nota ozdobna (ang. grace note) — nuta, która zwykle nie wlicza się do całkowitej wartości czasowej taktu i służy do ozdobienia głównej nuty. W notacji spotykane są różne oznaczenia: np. ukośnik przez małą nutę (acciaccatura), brak ukośnika (appoggiatura) albo skróty literowe typu "tr" dla tryla. Szczegóły wykonania (czy nuta ozdobna „kradnie” czas z nuty głównej, czy jest bardzo szybka) zależą od stylu i wskazówek edytora.
W Hiszpanii ozdoby te były nazywane diferenzami i znane były już w XVI wieku — pojawiły się w pierwszych książkach z muzyką do gitary, gdzie umiejętność „dzielenia” melodii na drobniejsze figuracje była ceniona. W muzyce francuskiej spotykamy termin agréments — szczegółowe systemy ozdobników, które miały swoje nazwy i typowe realizacje w muzyce klawesynowej i operowej.
Ornamenty były obecne także w muzyce z okresu muzyki klasycznej, chociaż z czasem pojawiało się ich coraz mniej w zapisie nutowym, ponieważ kompozytorzy zaczęli dokładniej notować wszystkie dźwięki, które miały być wykonane. W epoce romantyzmu prawie nie były one używane poza nielicznymi wyjątkami — np. tryle (skrótowo oznaczane "tr") pozostały popularne jako środek wyrazu.
Najważniejsze rodzaje ornamentów
- Tryl (tryle) — szybkie na przemian wykonywanie nuty głównej i jej sąsiedniej pomocniczej (zazwyczaj górnej). Notuje się go skrótem "tr" lub specjalnym znakiem. W praktyce barokowej tryl często zaczyna się od dźwięku pomocniczego (górnego), ale w klasycyzmie i później można spotkać także zaczynanie od dźwięku głównego.
- Mordent — bardzo szybkie uderzenie naprzemienne z sąsiednią nutą; mordent prosty zwykle obejmuje dźwięk poniżej, a mordent odwrócony — dźwięk powyżej.
- Turn (obrócenie) — figura czterech krótkich dźwięków obracających się wokół nuty głównej (górna–główna–dolna–główna). W zapisie może być znak nad nutą lub grupa malutkich nut.
- Appoggiatura — nuta ozdobna, która jest zwykle akcentowana i „zabiera” część czasu z nuty głównej (stosunkowo dłuższa niż acciaccatura). W muzyce klasycznej appoggiatura miała często wyraźnie melodramatyczny charakter.
- Acciaccatura — bardzo krótka nota ozdobna (często oznaczana ukośnikiem przez małą nutę) wykonywana szybciutko przed nutą główną i nie wpływająca znacząco na jej długość.
- Slide / Port de voix — płynne przejście między dwoma dźwiękami, często jako krótka glissandująca figura lub sekwencja półtonów/cąłości w zależności od instrumentu i stylu.
- Diferenze / divisions — w muzyce instrumentalnej (np. lutniowej, gitarowej) polegały na rozpisywaniu dłuższej wartości na serię krótszych, ornamentacyjnych dźwięków (typowe w XVI–XVII w.).
Wykonanie i styl
To, jak wykonać ornament, zależy od kilku czynników: epoki, kraju, instrumentu, tempa i funkcji muzycznej frazy. Kilka ogólnych zasad:
- Barokowe tryle często zaczynały od dźwięku pomocniczego (górnego), podczas gdy klasyczne mogły zaczynać od nuty głównej.
- Appoggiatura jest zazwyczaj akcentowana i trwa dłużej niż acciaccatura — stąd jej wpływ na rytmikę frazy.
- Szybkość i liczba powtórzeń w trylu dopasowuje się do tempa i długości nuty, którą ozdabiamy.
- Na instrumentach smyczkowych i dętych ornamenty wymagają kontrolowanej artykulacji i oddechu; na klawiszowych — precyzyjnego uderzenia.
- W przypadku wątpliwości warto kierować się wskazówkami historycznych traktatów i praktyką wykonywania (tzw. HIP — historically informed performance).
Źródła i traktaty
Wiedzę o historycznym wykonywaniu ornamentów czerpiemy z dawnych traktatów i instrukcji autorów takich jak m.in. Diego Ortiz (Trattado de Glosas, XVI w.), François Couperin (L'art de toucher le clavecin, 1716), Jean-Philippe Rameau, Johann Joachim Quantz (Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen, 1752), C. P. E. Bach (Essay on the True Art of Playing Keyboard Instruments, 1753) czy Leopold Mozart (Versuch einer gründlichen Violinschule, 1756). Teksty te opisują nazwy ornamentów, ich zapisy i zalecane wykonanie w danym kontekście.
Współczesne podejście
Dziś wykonawcy i edytorzy podejmują decyzje na podstawie źródeł historycznych oraz wymagań muzycznych i estetycznych. W wydaniach krytycznych kompozytorzy są często cytowani dosłownie, a edytorzy podają warianty ornamentacji i komentarze. Muzycy wykonujący muzykę dawną starają się łączyć badania historyczne z artystycznym wyczuciem, natomiast instrumentaliści grający repertuar klasyczny i romantyczny korzystają często z ujednoliconej notacji (np. „tr” dla tryla) i z interpretacji zgodnych z praktyką epoki.
Ornamenty to ważny element języka muzycznego — ich opanowanie pozwala wzbogacić interpretację i oddać styl utworów z różnych epok. Zachęca się do studiowania oryginalnych traktatów, słuchania nagrań wykonawców specjalizujących się w danej estetyce oraz do świadomej pracy nad techniką wykonawczą.
Rodzaje ozdób barokowych/klasycznych
Trill
Tryl jest szybką alternatywą między główną nutą a znajdującą się nad nią nutą. Znany był również jako shake. Zazwyczaj, jeśli muzyka została napisana przed rokiem 1800, tryl jest odtwarzany poprzez rozpoczęcie nuty powyżej napisanej nuty. Jeżeli muzyka została napisana po 1800 roku, to zazwyczaj tryl jest odtwarzany poprzez rozpoczęcie od nuty napisanej i przejście do nuty powyżej. Nie była to oczywiście sztywna zasada: zmiany w stylu wykonania następowały stopniowo.
Czasami tryl kończy się turą (nuta powyżej, nuta główna, nuta poniżej, nuta główna).
Trill jest pokazywany w zapisie muzycznym przez t r
{\i1}lub t r {\i1}...{\i0} ~~, with the ~ representing the length of the trill, above the staff.
Mordent
Mordent jest jak bardzo krótki tryl, zazwyczaj tylko główna nuta, nuta powyżej, i główna nuta ponownie. Jeśli środkowa nuta to nuta poniżej, nazywa się to "mordentem odwróconym" lub "mordentem niższym".
Górna żaluzja jest wskazywana przez krótką smugę (która może również wskazywać tryl); dolna żaluzja jest taka sama z krótką pionową linią przez nią przechodzącą:
Tak jak w przypadku trylu, dokładna prędkość z jaką mordent jest odtwarzany będzie zależała od prędkości utworu, ale przy umiarkowanej prędkości powyższe może być odtwarzane w ten sposób:
Odwróć się
Krótki rysunek składający się z nuty powyżej wskazanej, samej nuty, nuty poniżej wskazanej i ponownie samej nuty. Jest on oznaczony lustrzanym kształtem litery S leżącym z boku nad ławką.
Dolna dodana nuta może, ale nie musi być podniesiona chromatycznie (zmienić się w ostrą)
Zakręt odwrotny (nuta poniżej wskazanego, sama nuta, nuta powyżej i ponownie sama nuta) jest zwykle wskazywany poprzez przeciągnięcie krótkiej pionowej linii przez normalny znak zwrotu, choć czasami sam znak jest odwrócony do góry nogami.
Appoggiatura
Appoggiatura dosłownie oznacza "pochyloną nutę". Słowo to pochodzi od włoskiego słowa appoggiare, "pochylać się". Jest to nuta, która chce opadać do następnej, która jest częścią harmonii. Kompozytorzy często pisali appoggiatura drobnym drukiem. Zazwyczaj oznacza to, że należy ją zagrać, biorąc połowę wartości czasowej następnej nuty (na przykład: appoggiatura przed ćwiartką (ósma nuta) zamienia obie nuty na dwie półgłoski (szesnasta nuta). W XVIII wieku kompozytorzy przestali pisać je drobnym drukiem i pisali je tylko jako normalne nuty.
Acciaccatura
Akakatura to nuta, która jest odtwarzana tak szybko, jak to możliwe. Oznacza ona "zmiażdżoną nutę" (po włosku acciaccare oznacza "zmiażdżyć"). Zazwyczaj pisze się ją drobnym drukiem, ale ukośnikiem, aby pokazać, że nie jest to appoggiatura. Większość wykonawców gra akakaturę dokładnie na rytmie, ale czasami lepiej jest zagrać ją tuż przed rytmem, aby główna nuta była dokładnie na czas na rytmie.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym są ornamenty w muzyce?
O: Ornamenty w muzyce to nuty, które dodaje się do głównych nut utworu muzycznego, aby uczynić go bardziej interesującym.
P: Jakie istnieją rodzaje ornamentów?
O: Istnieje kilka rodzajów ornamentów, między innymi tryle i slajdy.
P: Jak kompozytorzy pokazywali, jakie ornamenty są potrzebne?
O: Kompozytor zazwyczaj pokazywał, jakie ornamenty są potrzebne, poprzez małe znaki napisane nad nutami. W niektórych utworach, szczególnie w częściach wolnych, kompozytorzy często nie pokazywali potrzebnych ornamentów i oczekiwali, że wykonawcy sami je wprowadzą.
P: Jak z czasem zmieniały się wyobrażenia o tym, jak należy wykonywać muzykę?
O: Idee dotyczące sposobu wykonywania muzyki zmieniały się w zależności od kraju i wieku.
P: Co to jest grace note?
O: Nuta "grace note" to nuta napisana mniejszą czcionką, aby pokazać, że jej wartość nutowa (jak długo trwa) nie jest liczona jako część całkowitej wartości czasowej danego środka.
P: Kiedy zaczęto stosować diferenzia w muzyce gitarowej? O: Dyferencjały były stosowane już w XVI wieku, kiedy to powstały pierwsze książki z muzyką gitarową.
P: Czy w kompozycjach okresu klasycznego nadal stosowano ornamenty?
O: W muzyce z okresu klasycznego nadal pisano ornamenty, chociaż stopniowo stawały się one coraz rzadsze, ponieważ kompozytorzy zaczęli pisać dokładnie wszystkie nuty, które należało zagrać.
Przeszukaj encyklopedię