Ten artykuł jest o pustyni. Artykuł o tym kraju można znaleźć na Saharze Zachodniej

Sahara w Afryce Północnej, jest największą pustynią na świecie z wyjątkiem Antarktydy i jest największą gorącą pustynią.

Położenie i granice

Granice Sahary są płynne i zależą od kryteriów (opadów, roślinności, geologii). Ogólnie Saharę ograniczają: Ocean Atlantycki, Góry Atlasu, Morze Śródziemne, Morze Czerwone i region Sahelu. Pustynia przebiega przez wiele państw, w tym Maroko, Algierię, Tunezję, Libię, Egipt, Mauretanię, Mali, Niger, Czad i Sudan. Większość obszaru jest słabo zaludniona; na stałe mieszkają tu jednak społeczności skupione przy oazach i w pasterskich osadach, a koczownicy potrafią przetrwać dzięki znajomości lokalnych źródeł wody.

Powierzchnia i klimat

Pustynia Sahara ma powierzchnię około 9 000 000 kilometrów kwadratowych (3,5 miliona mil kwadratowych). W różnych epokach jej zasięg się zmieniał — po ostatniej epoce lodowcowej region był bardziej żyzny, a następnie ulegał ponownemu wysuszeniu podczas zmian klimatu. Sahara nie jest najbardziej suchą pustynią na Ziemi — tym tytułem często określa się pustynię Atacama w Ameryce Południowej — lecz jest to największy gorący obszar pustynny. Temperatury w lecie miejscami przekraczają 50°C, natomiast opady są bardzo zmienne: od praktycznie zerowych na rozległych obszarach piaszczystych do większych sum na pogórzach i przybrzeżnych strefach górskich. Sahara ma mniej więcej taki sam rozmiar jak całe Stany Zjednoczone.

Formy terenu

  • Erg – pola wydm piaszczystych (najbardziej charakterystyczne obrazy Sahary).
  • Reg – kamieniste równiny pokryte żwirem i większymi kamieniami.
  • Hamada – rozległe, skaliste płaskowyże.
  • Góry i płaskowyże – m.in. Atlas, Tibesti czy Ahaggar, które miejscami osiągają znaczne wysokości i mają odmienny mikroklimat.
  • Wadis – wyschnięte koryta rzek okresowych, które w czasie deszczu nagle napełniają się wodą.
  • Oazy – skupiska roślinności i osad, gdzie wypływa woda podziemna; stanowią centra życia ludzkiego i rolnictwa (głównie palmy daktylowe).

Flora i fauna

Choć Sahara kojarzy się z jałowym piaskiem, ma swoje przystosowane do skrajnych warunków rośliny i zwierzęta. Roślinność obejmuje akacje, tamaryszki, trawy okresowe oraz palmy daktylowe w oazach. Faunę reprezentują m.in. fenek (fenek afrykański), dromadery (wielbłądy), antylopy (np. addaks — zagrożone wyginięciem), jaszczurki, węże, a także ptaki migrujące, które na przelotach korzystają z zasobów w oazach i przywadniach. W górach występują też endemiczne gatunki roślin i zwierząt.

Ludzie, gospodarka i kultura

W Saharze żyją różne grupy etniczne, m.in. Berberowie (w tym Tuaregowie) i Arabowie, a ich tradycje kulturowe i gospodarka dostosowane są do surowych warunków. Tradycyjne zajęcia to pasterstwo koczownicze, uprawa oazowa (daty, zboża) oraz handel — historycznie ważny był handel przez Saharę (karawany solne i towarowe). W XX i XXI wieku na niektórych obszarach pojawiły się wydobycie ropy, gazu oraz zasoby mineralne; turystyka (wyprawy pustynne, zwiedzanie stanowisk archeologicznych i przyrody) także odgrywa rolę gospodarczą, choć wymaga rozwagi ze względu na delikatne ekosystemy.

Historia i paleoklimat

Badania paleoklimatyczne i odkrycia archeologiczne (skalna sztuka naskalna, pozostałości dawnych jezior i rzek) wskazują, że Sahara przechodziła okresy znacznie bardziej wilgotne niż obecnie — tzw. Afrykański Okres Wilgotny. W tych okresach tereny dzisiejszej Sahary były zamieszkałe i miały rozległe zbiorniki wodne. Zmiany klimatyczne, związane m.in. z przesunięciami orbit i wielkoskalowymi cyrkulacjami atmosferycznymi, doprowadziły do obecnego stanu wysuszenia.

Wyzwania i ochrona

Sahara stoi przed kilkoma problemami: zmiany klimatu wpływają na wzrost temperatur i zmienność opadów, a lokalne praktyki (niewłaściwe użytkowanie pastwisk, nadmierne pompowanie wód gruntowych) mogą prowadzić do degradacji oaz i erozji gleb. Jednocześnie istnieją inicjatywy ochrony przyrody, zarządzania zasobami wodnymi i zrównoważonego rozwoju lokalnych społeczności. Ochrona dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego oraz odpowiedzialna turystyka są kluczowe dla przyszłości regionu.

Szybkie fakty

  • Powierzchnia: około 9 000 000 km².
  • Typ: największa gorąca pustynia na Ziemi (poza Antarktyką jako suchym kontynentem).
  • Kluczowe cechy: wydmy (ergi), kamieniste równiny (regi), płaskowyże hamada, oazy i góry.
  • Zmiany: zasięg Sahary zmieniał się historycznie — bywała bardziej żyzna w przeszłości.

Pustynia Sahara pozostaje jednym z najbardziej fascynujących i zróżnicowanych środowisk na świecie — surowa dla życia, a jednocześnie pełna adaptacji, historii i piękna krajobrazu.