Sahara Zachodnia (po arabsku: الصحراء; Amazigh: Tanẓṛuft Tutrimt; hiszpański: Sahara Occidental) to sporne terytorium w Afryce. Na północy graniczy z Marokiem, na wschodzie z Algerią, na południu z Mauretanią, a na zachodzie oblewa je Ocean Atlantycki. Jego powierzchnia wynosi około 266 000 km² (ok. 103 000 sq mi). Jest to jeden z najsłabiej zaludnionych obszarów na świecie: większość stanowią pustynne równiny i wydmy, a klimat jest skrajnie suchy z niewielkimi opadami i dużymi wahaniami temperatury. Największym miastem jest Laâyoune (El Aaiún), w którym mieszka ponad połowa ludności regionu; szacunkowa liczba mieszkańców Sahary Zachodniej waha się w zależności od źródeł, ale mówi się zwykle o kilku setkach tysięcy (około 500–600 tys.).

Historia i status prawny

Sahara Zachodnia była kolonią hiszpańską do lat 60. i 70. XX wieku. Po wycofaniu się Hiszpanii w 1975 r. terytorium znalazło się w centrum sporu między Marokiem, Mauretanią (która później wycofała pretensje) oraz miejscowym ruchem niepodległościowym Polisario Front. Międzynarodowo Sahara Zachodnia jest uznawana przez Organizację Narodów Zjednoczonych za terytorium niepodległe i niezaliczające się do autonomicznego rządu; w 1975 r. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości wydał opinię doradczą, stwierdzając brak wystarczających związków suwerenności między terytorium a Marokiem lub Mauretanią przed kolonizacją, jednocześnie nie przyznając prawa do niepodległości z automatu — co skomplikowało dalsze negocjacje.

Konflikt i podział terytorium

W 1991 r. po sponsorowanym przez ONZ porozumieniu o zawieszeniu broni utworzono misję MINURSO (Mission des Nations Unies pour l'organisation d'un référendum au Sahara Occidental) w celu nadzorowania rozejmu i przygotowania referendum w sprawie samostanowienia. Jednak referendum nigdy się nie odbyło ze względu na spory dotyczące list wyborców i zakresu uprawnień. Od zawieszenia broni znaczną część terytorium kontroluje Maroko (obejmującą główne miasta, wybrzeże i największe zasoby), natomiast Polisario kontroluje mniej zaludnione obszary na wschód od tzw. muru marokańskiego (berm) i utrzymuje obozy uchodźców w regionie Tindouf w Algierii. Marokański wał obronny ciągnie się na kilka tysięcy kilometrów i dzieli de facto terytorium na strefy kontroli.

W praktyce konflikt był względnie „zamrożony” przez dekady, ale w listopadzie 2020 r. doszło do pogorszenia sytuacji — Polisario ogłosiło koniec rozejmu po działaniach Maroka w pobliżu przejścia granicznego Guerguerat, co doprowadziło do odnowienia napięć i epizodów zbrojnych. Negocjacje pod egidą ONZ trwają okresowo, jednak jak dotąd nie osiągnięto trwałego rozwiązania politycznego.

Uznanie i polityka międzynarodowa

Ruch Polisario ogłosił powstanie Saharyjskiej Arabskiej Republiki Demokratycznej (SADR), która w różnych okresach uzyskała uznanie dyplomatyczne od kilkudziesięciu państw. W szczytowym momencie liczba krajów oficjalnie uznających SADR sięgała około 80, jednak wiele uznań zostało później wycofanych lub zamrożonych zgodnie ze zmieniającymi się interesami państw trzecich. Unii Afrykańskiej SADR zostało przyjęte jako członek, co było jednym z powodów, że Maroko wystąpiło z tej organizacji w 1984 r.; w 2017 r. Maroko ponownie przystąpiło do Unii Afrykańskiej. Również Liga Arabska i inne organizacje regionalne oraz ważne państwa wyrażają różne stanowiska, często wspierające jedną ze stron konfliktu. W praktyce polityka międzynarodowa wobec Sahary Zachodniej jest rozbieżna i dynamiczna.

Ludność, język i społeczeństwo

Ludność Sahary Zachodniej to głównie Saharyjczycy (Sahrawi) — grupa etniczna o mieszanych korzeniach arabzko‑berberskich, tradycyjnie nomadyczna lub półnomadyczna. Najpowszechniejszym językiem jest hassaniya (dialekt arabski), obok używane są języki berberskie (Amazigh) oraz hiszpański i marokański arabski w miastach. Struktura społeczna opiera się na klanach i rodach, a kultura Sahrawi zachowuje silne elementy pastersko‑nomadyczne, muzykę, poezję i gościnność jako wartości centralne.

Znaczna część społeczności Sahrawi żyje poza kontrolowanymi przez Polisario terenami — wielu mieszkańców opuściło obszar podczas konfliktów i przebywa w obozach uchodźców w regionie Tindouf (Algieria), gdzie warunki życia są trudne i zależne od pomocy humanitarnej. Sytuacja humanitarna w obozach, dostęp do opieki zdrowotnej, edukacji i perspektywy ekonomiczne pozostają istotnymi problemami.

Gospodarka i zasoby

Sahara Zachodnia ma znaczące zasoby naturalne, które są przedmiotem sporów: bogate połowy rybne u wybrzeży, złoża fosforytów (słynna kopalnia Bou Craa) oraz potencjalne złoża ropy i gazu na morzu. Maroko eksploatuje część tych zasobów na obszarach pod swoją kontrolą, co jest krytykowane przez Polisario i część społeczności międzynarodowej, która podkreśla, że eksploatacja zasobów terytorium niepowinna odbywać się bez zgody lokalnej ludności. Gospodarka regionu w strefie kontrolowanej przez Polisario opiera się w dużej mierze na pomocy zewnętrznej i pomocy rozproszonej w obozach uchodźców.

Rola ONZ i perspektywy rozwiązania

Organizacja Narodów Zjednoczonych klasyfikuje Saharę Zachodnią jako terytorium niepodległe (non‑self‑governing territory) i pozostaje zaangażowana w poszukiwanie rozwiązania politycznego. Misja MINURSO nadal istnieje, lecz krytykowana jest za brak mandatu monitorowania praw człowieka — co jest przedmiotem sporów w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i wśród organizacji praw człowieka. Główne proponowane rozwiązania obejmują przeprowadzenie referendum w sprawie niepodległości lub innego układu autonomicznego z gwarancjami praw lokalnej ludności, jednak brak zaufania i rozbieżne żądania stron utrudniają porozumienie.

Podsumowując, Sahara Zachodnia pozostaje jednym z najbardziej złożonych i długo trwających konfliktów dekolonizacyjnych na świecie: pomimo wieloletnich wysiłków dyplomatycznych i obecności międzynarodowych misji, przyszły status polityczny terytorium nadal nie jest ustalony, a sytuacja na miejscu — zarówno polityczna, jak i humanitarna — wymaga dalszego zaangażowania społeczności międzynarodowej oraz woli stron do kompromisu.