Hoatzin (Opisthocomus hoazin) jest tropikalnym ptakiem występującym na bagnach, w lasach rzecznych i namorzynach Amazonii i delty Orinoko w Ameryce Południowej. To duży, masywny ptak o długim ogonie i wyraźnej czubatej koronie piór na głowie.

Wygląd i wielkość

Hoatzin osiąga zwykle około 60–70 cm długości mierząc z ogonem i waży przeciętnie około 700–1 200 g. Ma krępą sylwetkę, długi, szeroki ogon i charakterystyczny czub na głowie z rudawymi piórami. Upierzenie u dorosłych jest brązowawe i plamiaste, co dobrze maskuje ptaka wśród gałęzi. Dziób jest stosunkowo krótki i mocny.

Dieta i trawienie

Są to jedyne ptaki, które jako główny składnik swojej diety jedzą liście. Ich jelita mają specjalne przystosowania, które pomagają im w trawieniu. Hoatzin posiada bardzo powiększony jabłkowaty wór gardzielowy (worek przedżołądkowy), w którym odbywa się fermentacja bakterii podobna do tej u przeżuwaczy — to pozwala rozkładać celulozę z liści. Proces ten sprawia, że ptaki wydzielają intensywny zapach gomuarnego, dlatego w języku angielskim bywają nazywane "stinkbirds" (ptaki-smrodki).

Zachowanie i lot

Hoatziny prowadzą zwykle dzienny tryb życia i poruszają się powoli po gałęziach, żerując w koronach drzew nad wodą. Lot jest dość nieporadny — potrafią raczej kluczyć i szybować na krótkich odcinkach niż wykonywać długie loty. W razie zagrożenia często wskakują do wody i pływają lub nurkują, a młode potrafią wrócić na gałęzie dzięki pazurkom na skrzydłach (zob. niżej).

Młode i pazurki piskląt

Hoatzin jest znany z wyjątkowej cechy młodych ptaków: pisklęta rodzą się z dwoma ostrymi pazurkami na pierwszych dwóch palcach skrzydła. Pazurki te umożliwiają im wspinanie się po gałęziach i powrót do gniazda, jeśli spadną do wody lub zostaną przegonione. W miarę wzrostu piskląt pazurki zanikają — wraz z dorastaniem wyrastają pióra lotne i ptak zaczyna latać.

Rozród

Gniazda budowane są zwykle ponad wodą na gałęziach krzewów i drzew. Typowy lęg obejmuje 2–3 jaja; inkubacja trwa około 26–28 dni, a dorosłe ptaki oboje rodzice (oraz czasem pomocnicy z grupy) opiekują się pisklętami. Hoatziny żyją w grupach rodzinnych i często gniazdują kolonijnie, co zapewnia dodatkową ochronę przed drapieżnikami.

Siedlisko i rozmieszczenie

Preferują wilgotne tereny nad płytkimi rzekami, bagnami i namorzynami, gdzie rośnie gęsta roślinność nadwodna. Występują przede wszystkim w dorzeczu Amazonki i Orinoko. Ze względu na zależność od roślinności nadwodnej, są wrażliwe na zmiany w obsadzie drzew i degradację rozlewisk.

Zagrożenia i ochrona

Główne zagrożenia to niszczenie siedlisk (wylesianie brzegów rzek, osuszanie terenów pod rolnictwo), lokalne polowania oraz fragmentacja lasów. Pomimo tych problemów, gatunek jest stosunkowo szeroko rozprzestrzeniony i na liście IUCN klasyfikowany jest jako Least Concern (stan na ostatnią ocenę). Ochrona naturalnych obszarów rzecznych i namorzynowych oraz tworzenie rezerwatów przyczyniają się do utrzymania populacji.

Taksonomia i ciekawostki

Hoatzin jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodziny Opisthocomidae i wyróżnia się wieloma nietypowymi cechami anatomicznymi i biologicznymi. Jego przynależność do pozostałych grup ptaków była przedmiotem długotrwałych debat naukowych; obecnie traktowany jest jako reliktowa, odrębna linia ewolucyjna. Do ciekawostek należy także wspomniany zapach fermentacji oraz fakt, że młode używają skrzydeł nie tylko do latania, ale i do przemieszczania się po gałęziach.

Hoatzin jest interesującym przykładem adaptacji do specyficznego środowiska i diety liściożernej — zarówno pod względem morfologicznym, jak i behawioralnym — i pozostaje obiektem intensywnych badań ornitologicznych.