Mucha końska (Tabanidae) — budowa, zachowanie i ukąszenia

Mucha końska (Tabanidae) — poznaj budowę, zachowanie i bolesne ukąszenia; jak rozpoznać, zapobiegać i chronić konie przed pasożytami oraz infekcjami.

Mucha końska to potoczne określenie much z rodziny Tabanidae (rząd Diptera), a często mówiąc bardziej szczegółowo — członków rodzaju Tabanus. To masywne, krępokoliste muchy — niektóre gatunki są wielkości muchy domowej, inne osiągają rozmiary porównywalne z trzmielem. Cechą charakterystyczną są metaliczne lub opalizujące oczy: u samców oczy stykają się na grzbiecie, u samic są rozdzielone. Ze względu na wygląd i zachowanie bywają nazywane „zielonogłowymi potworami”; angielski przydomek Gad-fly odnosi się do ich ruchliwych zwyczajów i do silnie zbudowanych narządów gębowych, przypominających klinowate narzędzie.

Budowa i cechy morfologiczne

Tabanidae mają mocne ciało, krótkie czułki i duże oczy złożone, często w jaskrawych, metalicznych barwach. Samice wyposażone są w aparat gębowy typu tnąco-liżącego: za pomocą szczęk i żuwaczek nacinają skórę gospodarza, a następnie zlizują krew z powstałej rany. W ślinie samic znajdują się substancje przeciwkrzepliwe, co powoduje obfite krwawienie i dłuższe sączenie rany.

Biologia i rozwój

Cykl rozwojowy much końskich to pełna metamorfoza: jajo → larwa → poczwarka → imago (postać dorosła). Larwy rozwijają się zwykle w wilgotnej glebie, w pobliżu wody lub w organicznym detrycie; wiele gatunków ma larwy drapieżne, żywiące się drobnymi bezkręgowcami. Rozwój zależy od gatunku i warunków środowiskowych, ale większość jest najbardziej aktywna w ciepłych miesiącach roku. Dorosłe muchy żyją od kilku dni do kilku tygodni.

Zachowanie i żerowanie

Samice potrzebują posiłku krwi do rozwoju jaj — poszukują aktywnych kręgowców: koni, bydła, dzikich zwierząt, a czasem ludzi. Atakują w ciągu dnia, szczególnie przy silnym nasłonecznieniu; są przyciągane przez ruch, ciepło, wydychany dwutlenek węgla i ciemne, błyszczące powierzchnie. Męskie muchy nie pobierają krwi — odżywiają się nektarem i pyłkiem. Niektóre gatunki są ruchliwymi, szybkiymi lotnikami i trudno je odstraszyć.

Ukąszenia i skutki dla zwierząt i ludzi

Ukąszenie muchy końskiej jest bolesne: owad nacina skórę, powodując pęknięcie naczyń i gwałtowne krwawienie. U koni i bydła wielokrotne ukąszenia mogą prowadzić do:

• silnego niepokoju i spadku wydajności (np. mniej pobierania paszy, obniżona wydajność mleczna, zmniejszona wydolność)
• utraty krwi przy intensywnym ataku
• powstawania ran i wtórnych zakażeń bakteryjnych
• możliwych reakcji alergicznych u wrażliwych zwierząt i ludzi

U ludzi ukąszenia bywają bolesne i wywołują obrzęk, świąd i zaczerwienienie; w przypadku nadwrażliwości konieczna może być pomoc lekarska.

Przenoszone choroby

Muchy z rodziny Tabanidae są ważnymi wektorami mechanicznymi i w niektórych przypadkach biologicznymi. Mogą przenosić różne patogeny, ponieważ podczas przerzucania się między żywicielami przenoszą krew i ślinę. Do przykładowych chorób, dla których tabanidy są podejrzewane o rolę wektora, należą m.in.:

• wirusowa anemia zakaźna koni (EIA) — mechaniczne przenoszenie wirusa;
• pierwotniaki i trypanosomy (np. Trypanosoma evansi powodujący surra u koni i wielbłądów) — mechaniczne przenoszenie;
• bakterie, w tym Francisella tularensis (tularemia), a także inne patogeny bakteryjne — możliwe przenoszenie mechaniczne;
• filarie — np. nicienie z rodzaju Loa są przenoszone przez niektóre muchówki pokrewne (np. muchówki z rodzaju Chrysops należące do Tabanidae).

Zakres i znaczenie epidemiologiczne zależy od regionu, gatunku muchy i epidemiologii chorób; w przypadku podejrzenia zakażenia zwierzęcia należy skonsultować się z lekarzem weterynarii.

Zapobieganie i kontrola

Ochrona przed muchami końskimi wymaga połączenia działań mechanicznych, chemicznych i behawioralnych:

• Ochrona zwierząt: stosowanie siatek, moskitier, okryć i derkowania zwierząt w godzinach największej aktywności much; przenoszenie zwierząt do stajni wczesnym rankiem i wieczorem może ograniczyć kontakt.
• Preparaty insektobójcze: środki typu „pour-on”, spraye i opaski owadobójcze przeznaczone dla koni i bydła — stosować zgodnie z zaleceniami producenta i lekarza weterynarii.
• Pułapki i odstraszanie: pułapki kolorowe (ciemnoniebieskie/czarne panele), lepy, pułapki typu Nzi — skuteczne w redukcji lokalnych populacji.
• Higiena i środowisko: eliminacja miejsc rozmnażania (wilgotne, zanieczyszczone obszary) w miarę możliwości; regulacja roślinności przy miejscach wypasu.
• Postępowanie po ukąszeniu: oczyszczenie rany, odkażenie, obserwacja pod kątem zakażenia; u zwierząt zgłoszenie niepokojących objawów lekarzowi weterynarii.

Podsumowując, muchy końskie (Tabanidae) są dobrze przystosowane do szybkiego wyszukiwania żywicieli i potrafią powodować duże szkody gospodarcze oraz dyskomfort u zwierząt i ludzi. W przypadkach intensywnego występowania konieczne jest stosowanie programów zwalczania i konsultacja ze specjalistami (weterynaria, ochrona roślin).

Ukąszenia samic muchy często przenoszą pasożyty na ofiarę (np. konia). Powstałe w ten sposób rany mogą być bardzo uciążliwe dla zwierzęcia.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest końska mucha?

P: Jaki jest zakres rozmiarów muchy końskiej?

P: Jaki jest rodzaj muchy końskiej?

P: Jaka jest różnica między oczami samców i samic muchy końskiej?

P: Dlaczego mucha końska jest również znana jako mucha gad?

P: W jaki sposób ukąszenia samic muchy końskiej mogą być szkodliwe dla zwierząt?

P: Do jakiego rzędu należą muchy końskie?

Szukaj według litery