Około 98% języków używanych w Pakistanie należy do gałęzi indyjsko-irańskiej rodziny indo-europejskiej (z czego orientacyjnie ~70% to języki indyjsko-aryjskie a ~30% języki irańskie). Większość z nich jest zapisywana pismem perso-arabskim i zawiera bogatą warstwę słownictwa zapożyczonego z arabskiego i perskiego. W praktyce w kraju używane są takie języki jak: Urdu, Balochi, Pashto, Sindhi, Seraiki, Kashmiri (Koshur), Pendżabi (w Pakistanie zwykle w piśmie Shahmukhi) i inne. Pakistańczycy wywodzą się z wielu odmiennych grup etnicznych — zarówno mówiących językami indyjsko-aryjskimi, jak i przedstawicieli ludów irańskich oraz grup dardyjskich. W kraju występują także niewielkie społeczności mówiące językami izolowanymi, takimi jak Burusho (buruszaski) oraz Brahui — ten ostatni jest językiem należącym do rodziny drawidyjskiej, a nie indo-europejskiej.

Główne grupy etniczne i ich liczebność (dane z 2009)

Poniższe zestawienie przedstawia główne grupy etniczne według dostępnych statystyk z 2009 roku. Należy pamiętać, że kategorie spisowe i samookreślenia ludności mogą się różnić między spisami, a również migracje wewnętrzne (np. urbanizacja do Karaczi) wpływają na strukturę demograficzną.

  1. Pendżabis (40,20%) 70,7 mln
  2. Pasztunów (19,80%) 35,2 mln
  3. Sindhis (14,1%) 24,8 mln
  4. Seraikis (10,53%) 14,8 mln
  5. Muhajirs (7,57%) 13,3 mln
  6. Balochs wynosi (3,57%) 6,3 mln.
  7. Pozostałe (4,66%) 11,1 mln

Uwaga: kategorie takie jak Seraiki i Pendżabi bywają w praktyce traktowane różnie — niektóre źródła zaliczają Seraiki do odmian pendżabskiego continuum językowego, inne wyodrębniają go jako odrębny język. Podobnie pojęcie Muhajirs odnosi się historycznie do migrantów z terenów Indii po 1947 roku oraz ich potomków, głównie mówiących urdu i zamieszkujących głównie największe miasta, zwłaszcza Karaczi.

Dialekty i warianty regionalne

Pakistan charakteryzuje się silnym kontinuum dialektalnym. Najważniejsze zróżnicowania to:

  • Pendżabi: obejmuje liczne dialekty, m.in. majhi (uważany za standardowy w regionie Lahauru), potohari (Płaskowyż Potohar — Potoharis), doabi, multani (często bliski Seraiki), itp. W Pakistanie pendżabi zapisuje się głównie pismem Shahmukhi (wariant perso-arabskiego).
  • Seraiki: grupa dialektów południowego Pendżabu i północnego Sindhu; ma własne cechy fonologiczne i leksykalne, a rosnące ruchy regionalne dążą do uznania go za odrębny język.
  • Paszto (Pashto): występuje w wielu odmianach (np. yusufzai, kandaharski, wschodni i zachodni dialekt), dominując w Khyber Pakhtunkhwa i północnym Beludżystanie; posiada bogatą literaturę ustną i pisemną.
  • Balochi: dzieli się na dialekty zachodni, wschodni i południowy; używany głównie w prowincji Beludżystan oraz w Iranie i Afganistanie.
  • Sindhi: wykazuje wewnętrzne zróżnicowanie (m.in. dialekty nadmorskie, pustynne — thari); tradycyjnie zapisuje się rozszerzonym pismem perso-arabskim i ma własną długą literacką tradycję.
  • Dardyskie języki północy: obejmują m.in. Kashmiri (Koshur), Kaszmirczyków, Chowar (Chuhar?), Szina, Torwali, Kohistani i inne — występują głównie w Gilgit-Baltistan i północnych rejonach Chitralu oraz dolinach północnych. Te języki często mają odrębne systemy dialektalne i słownictwo.

Pisma, wpływy leksykalne i dwujęzyczność

W Pakistanie powszechne jest dwujęzyczne lub wielojęzyczne posługiwanie się: lokalnym językiem ojczystym, urdu jako lingua franca i językiem narodowym, a także angielskim — szeroko stosowanym w administracji, szkolnictwie wyższym i biznesie. Urdu nie jest największym językiem pod względem liczby ojczystych użytkowników, lecz pełni funkcję wspólnego języka między grupami. Najpopularniejsze systemy pisma:

  • Perso-arabskie (w wariantach Nasta'liq i innych) — dla Urdu, Sindhi, Pashto, Balochi (z modyfikacjami) oraz dla zapisu Pendżabi w Pakistanie (Shahmukhi).
  • W niektórych kontekstach akademickich i medialnych stosuje się pismo łacińskie (np. transkrypcje, prace lingwistyczne) oraz alfabety adaptowane lokalnie.

Mniejsze, rzadkie i zagrożone języki

W północnych rejonach kraju występuje wiele niewielkich języków i dialektów: Burushaski (często opisywany jako izolat językowy), Brahui (drawidyjski), Kałasz (język Kałaszów, zagrożony), Burusho, Szina, Torwali, Turwalijczycy i inne. Wiele z tych języków ma ograniczoną liczbę użytkowników i znajduje się pod presją większych języków regionalnych (np. paszto, urdu, pendżabi). Stan zachowania języków mniejszych zależy od czynników takich jak migracje, urbanizacja, edukacja oraz polityka językowa.

Uwagi końcowe

Różnorodność językowa Pakistanu jest ogromna — od licznych odmian indo-aryjskich i irańskich, przez języki dardyjskie, aż po izolaty i język drawidyjski Brahui. Dynamika demograficzna, migracje wewnętrzne oraz polityka językowa wpływają na rozkład i status języków. Warto pamiętać, że oficjalne kategorie statystyczne mogą nie oddawać w pełni skomplikowanego obrazu identyfikacji językowej i etnicznej w terenie.