Pendżabi jest językiem indiańskim. Jako pierwszy język około 120–130 milionów osób zajmuje miejsce w pierwszej dziesiątce najczęściej używanych języków na świecie. Największe skupiska osób mówiących po pendżapsku znajdują się w regionie Pendżabu po obu stronach granicy: w Pakistanie i w Indiach. Język ten jest również powszechny w sąsiednich indyjskich stanach, m.in. w Haryanie, Himachalaj Pradesh i w regionie Delhi. Poza subkontynentem znaczne społeczności pendżabskie istnieją w diasporze — szczególnie w Wielkiej Brytanii, Kanadzie, USA, Australii i krajach Zatoki — gdzie język bywa używany w domu, mediach lokalnych i instytucjach kulturowych.
Klasyfikacja i podstawowe cechy
Pendżabi wywodzi się z tradycji indyjskich języków indoeuropejskich i rozwijał się m.in. z form prakryckich oraz wpływów sanskrytu, podobnie jak inne współczesne języki indyjskiej rodziny indoaaryjskiej, takie jak hindi, bengalski, urdu i marathi. Wśród tych języków pendżabski wyróżnia się tym, że jest językiem tonalnym — tzn. różnice w wysokości dźwięku głosu (ton) mogą zmieniać znaczenie wyrazów.
Pendżabi obejmuje wiele dialektów i wariantów regionalnych. Standardy pisane i kulturalne w Indiach i w Pakistanie powstały na bazie różnych odmian (między innymi dialektu Majhi, uważanego za podstawę normy w regionie między Lahore a Amritsarem). W Pakistanie niektóre bliskoznaczne odmiany (np. Multani/Pothohari) bywają klasyfikowane odrębnie lub jako część continuum językowego.
Pisma: Gurmukhī i Shahmukhī
Punjabi jest zapisywany dwiema głównymi rodzinami pism — są to dwa różne systemy zapisu, określane łącznie jako skryptach Gurmukhī i Shahmukhī. W Indiach powszechnie używa się alfabetu Gurmukhī (pismo zapisywane od lewej do prawej), który został ulepszony i spopularyzowany w tradycji sikhsów. W Pakistanie dominującym systemem jest Shahmukhī — wariant pisma persko-arabskiego adaptowany do dźwięków pendżabskiego i zapisywany od prawej do lewej.
Kilka dodatkowych informacji o obu systemach:
- Gurmukhī: wywodzi się z tradycji Landa i został standaryzowany przez twórców społeczności sikhijskiej. Zawiera litery odpowiadające spółgłoskom i znaki samogłoskowe reprezentowane jako znaki diakrytyczne; jest używane w literaturze religijnej i świeckiej w Indiach oraz w edukacji w stanie Pendżab (Indie).
- Shahmukhī: bazuje na alfabecie persko-arabskim z dodatkowymi znakami umożliwiającymi zapis fonetyki pendżabskiej. Znajduje zastosowanie głównie w literaturze i prasie w Pakistanie oraz w codziennej komunikacji pisemnej wielu mieszkańców tego regionu.
Rola w kulturze i piśmiennictwie
Pendżabi pełni ważną rolę w kulturze ludowej, muzyce (m.in. bhangra), poezji i teatrze. Jest też językiem wielu tekstów religijnych i literackich. Pendżabi jest głównym językiem używanym przez Sikhów. Większość części Guru Granth Sahib używa języka pendżabskiego napisanego w Gurmukhī, choć pendżabi nie jest jedynym językiem występującym w pismach sikhów. Wczesne przykłady literatury pendżabskiej obejmują Dżanamsachis, opowieści o życiu i legendy o Guru Nanaku (1469–1539), a także twórczość sufickich poetów, takich jak Baba Farid czy później Bulleh Shah. W literaturze nowożytnej i współczesnej ważne są nazwiska poetów i prozaików rozwijających język literacki i epickie formy narracji.
Status administracyjny i media
W Indiach pendżabski jest językiem urzędowym stanu Pendżab i jednym z 22 języków objętych listą języków konstytucyjnych. W Pakistanie, mimo że pendżabski jest najczęściej używanym językiem regionalnym, jego status urzędowy na poziomie federalnym jest ograniczony — w życiu publicznym dominują urzędowy urdu i angielski, chociaż pendżabski używany jest w mediach lokalnych, radiu, telewizji, teatrze i prasie.
Współcześnie istnieje bogata produkcja kulturalna i medialna w pendżabskim: filmy (tzw. „Pollywood”), muzyka, serwisy informacyjne, gazety i publikacje naukowe w obu alfabetach. W diasporze język odgrywa istotną rolę w zachowaniu tożsamości i przekazywaniu tradycji między pokoleniami.
Podsumowanie: pendżabski to język o dużej liczbie użytkowników, zróżnicowanej tradycji dialektalnej i dwóch głównych systemach pisma — Gurmukhī i Shahmukhī. Jego tonalność, bogata literatura religijna i świecka oraz obecność w diasporze czynią go ważnym elementem kulturowym i lingwistycznym subkontynentu indyjskiego.
