Kakadu to każdy z 21 gatunków należących do rodziny ptaków Cacatuidae, jedynej rodziny w nadrodzinie Cacatuoidea. Wraz z Psittacoidea (prawdziwe papugi) i Strigopoidea (papugi nowozelandzkie), tworzą one rząd Psittaciformes (papugi).

Nazwa kakadu pochodzi od malajskiej nazwy tych ptaków, kaka(k)tua, poprzez holenderską kaketoe.

Kakadu są rozpoznawalne dzięki efektownym grzebieniom oraz zakrzywionym i mocnym dziobom. Ich upierzenie jest na ogół mniej kolorowe niż u innych papug, głównie białe, szare lub czarne, często z kolorowymi elementami na grzebieniu, policzkach lub ogonie. Są one przeciętnie większe niż inne papugi; jednak kakadu, najmniejszy gatunek kakadu, jest małym ptakiem.

Opis i cechy morfologiczne

Kakadu wyróżniają się przede wszystkim ruchomym grzebieniem – wachlarzem wydłużonych piór na głowie, który mogą stroszyć w celu komunikacji, odstraszania przeciwników lub okazywania pobudzenia. Mają silne, zakrzywione dzioby przystosowane do rozłupywania twardych nasion, orzechów i drążenia kory. Stopy są zygodaktylne (dwa palce do przodu i dwa do tyłu), co ułatwia chwytanie i manipulowanie pokarmem.

Wielkość kakadu waha się znacznie: od niewielkiego kakadu do dużych gatunków takich jak kakadu palmowy. Długość ciała może wynosić od ok. 25–30 cm (np. nimfa) do ponad 50 cm u największych przedstawicieli. Ubarwienie bywa stosunkowo stonowane — dominują biele, szarości i czernie — lecz wiele gatunków ma jaskrawe akcenty (żółć, róż, czerwony, pomarańczowy) na grzebieniu, policzkach czy ogonie.

Rozmieszczenie i siedliska

Kakadu występują głównie w Australii, Nowej Gwinei, niektórych wyspach Indonezji i na wyspach Pacyfiku. Zajmują różnorodne siedliska: lasy eukaliptusowe, obszary nadrzewne, sawanny, tereny skaliste, a także strefy przybrzeżne. Niektóre gatunki przystosowały się do krajobrazów zmienionych przez człowieka i można je spotkać w pobliżu pól uprawnych czy osiedli.

Gatunki

Rodzina Cacatuidae obejmuje 21 gatunków rozmieszczonych w kilku rodzajach. Wśród najlepiej znanych znajdują się m.in.:

  • nimfa (Nymphicus hollandicus) — popularna w hodowli, znana też jako kakadu nimfa;
  • kakadu siarkoczelny (Cacatua galerita) — charakterystyczny żółty grzebień i policzki;
  • kakadu palmowy (Probosciger aterrimus) — duży i masywny, z czarnym upierzeniem i silnym dziobem;
  • kakadu różowy / Major Mitchell (Lophochroa leadbeateri) — o różowym upierzeniu i dekoracyjnym grzebieniu;
  • czarne kakadu (rodzaj Calyptorhynchus i pokrewne) — często o ciemnym upierzeniu z jaskrawymi akcentami.

Każdy gatunek ma specyficzne cechy ekologicze i preferencje siedliskowe; niektóre są powszechne, inne — rzadkie i zagrożone.

Zachowanie i dieta

Kakadu są ptakami towarzyskimi, często tworzącymi stada. Komunikują się za pomocą głośnych, przenikliwych odgłosów — ich głosy mogą być bardzo donośne. Grzebień służy zarówno do sygnalizacji emocji, jak i do przedłużenia sygnałów wizualnych podczas kontaktów społecznych.

Dieta kakadu jest zróżnicowana: obejmuje nasiona, orzechy, owoce, pąki kwiatowe, korę, a niektóre gatunki także owady i larwy. Silne dzioby pozwalają na rozłupywanie twardych nasion i rozłupywanie drewna w poszukiwaniu pożywienia.

Rozmnażanie

Kakadu zazwyczaj gniazdują w wydrążeniach drzew (dziuple). Samica składa niewielką liczbę jaj (zwykle 1–4), które wysiaduje głównie ona, podczas gdy samiec dostarcza pożywienia. Młode są karmione regurgitowanym pokarmem i pozostają z rodzicami przez dłuższy okres, co sprzyja długotrwałemu uczeniu się zachowań społecznych.

Relacje z człowiekiem i ochrona

Kakadu od dawna przyciągają uwagę ludzi — są cenione jako ptaki ozdobne i towarzyszące ze względu na inteligencję i zdolności naśladowcze. Jednak ich wymagania dotyczące opieki, długa żywotność i skłonność do niszczenia wyposażenia sprawiają, że hodowla wymaga dużego zaangażowania.

Wiele gatunków kakadu jest narażonych na presję ze strony utraty siedlisk, kłusownictwa i handlu egzotycznymi ptakami. Działania ochronne obejmują ochronę siedlisk, kontrolę handlu oraz programy reintrodukcji i edukacji. Status ochronny poszczególnych gatunków różni się — od mniej zagrożonych po gatunki krytycznie zagrożone.

Ważne uwagi dla hodowców

  • Kakadu wymagają dużej stymulacji umysłowej i towarzystwa — zaniedbane mogą wykazywać zachowania stereotypowe (np. krzyczenie, wyrywanie piór).
  • Potrzebują zróżnicowanej diety, bogatej w świeże owoce, warzywa, nasiona i białko.
  • Przed zdecydowaniem się na hodowlę warto sprawdzić lokalne przepisy dotyczące posiadania gatunków egzotycznych i wybierać ptaki pochodzące z legalnych źródeł.

Podsumowując, kakadu to grupa wyrazistych, inteligentnych papug o charakterystycznych grzebieniach i mocnych dziobach. Są istotnym elementem ekosystemów australijsko-pacyficznych i równocześnie wymagają uwagi ze strony nauki oraz ochrony, aby zapewnić im przetrwanie w zmieniającym się świecie.