Fes-dur — definicja tonacji, enharmonia i relacje z E-dur

Skala Fes-dur (F♭‑dur) jest teoretyczną skalą durową opartą na dźwięku F♭ (F es). Jej sygnatura kluczowa w zapisie teoretycznym wymagałaby ośmiu znaków bemolowych, w tym jednego podwójnego bemola — dlatego w praktyce jest to tonacja bardzo rzadko używana. Z technicznego punktu widzenia Fes‑dur jest enharmonicznym odpowiednikiem E‑dur, a z uwagi na czytelność partytur i wygodę wykonawczą zwykle stosuje się właśnie zapis w E‑dur.

W literaturze teoretycznej pojawiają się różne określenia relacji molowych tej tonacji: zgodnie z klasyczną regułą moll względny Fes‑dur znajdowałby się na szóstym stopniu skali i odpowiadałby (w zapisie „prostym”) tonacji, którą w oryginalnym zapisie tekstu oznaczono jako d‑moll, a moll równoległy — jako f‑moll (zaznaczono też zastępowanie przez e‑moll). Należy jednak dodać wyraźne wyjaśnienie: praktycznie i logicznie rzecz biorąc, relatywną molową tonacją Fes‑dur jest D♭‑moll (Des‑moll) zapisany teoretycznie — a jej enharmonicznym odpowiednikiem powszechnie stosowanym w praktyce jest C#‑moll (Cis‑moll). Równoległym mollowym odpowiednikiem Fes‑dur byłby Fes‑moll (F♭‑moll), który równie często zastępuje się enharmonicznie przez e‑moll (E‑moll) ze względów notacyjnych.

W analizach form i barwy harmonicznej kompozytorzy i analitycy zwracają uwagę, że zastosowanie zapisu w Fes‑dur zamiast E‑dur może mieć cel jedynie konceptualny lub ekspresyjny — np. aby podkreślić przekształcenia chromatyczne, relacje enharmoniczne albo „gorycz” modulacji. W pewnych opracowaniach muzycznych omawiających dzieła romantyczne i późnoromantyczne pojawia się stwierdzenie, że fragmenty dzieł mogą funkcjonować jako „gorzkie enharmoniczne parodie” wcześniejszych manifestacji tonalnych; przykładem, cytując za jedną z analiz, jest odniesienie do fragmentu Metamorfoz Richarda Straussa, który komentarze opisywały jako „gorzką enharmoniczną parodię” wcześniejszych wystąpień E‑dur w utworze.

Podsumowanie praktyczne: Fes‑dur istnieje jako koncepcja teoretyczna i ma interesujące implikacje harmoniczne (m.in. potrzeba znaków podwójnie obniżających), lecz w praktyce nutowej zwykle używa się jego enharmonicznego odpowiednika — E‑dur — ze względu na większą czytelność, prostszą sygnaturę kluczową i wygodę wykonawczą. Kompozytorzy sięgają po zapis w Fes‑dur głównie jako środek wyrazowy lub formalny, rzadko jako naturalny wybór przy kreowaniu tonalności.