Dis‑moll (D♯) to molowa skala oparta na dźwięku D♯. Jest to tonacja o sygnaturze tonalnej zawierającej sześć krzyżyków: F♯, C♯, G♯, D♯, A♯ i E♯. Dla formy harmonicznej skali stopień VII (C♯) jest podwyższany do C
, a w postaci melodycznej wstępującej podwyższone są stopnie VI i VII (B → B♯ oraz C♯ → C).
Niewielka skala oparta na D♯ ma za sobą specyficzne implikacje notacyjne i wykonawcze. Jako enharmoniczny odpowiednik często podaje się E‑moll — uwaga: poprawna enharmoniczna nazwa to właściwie Es‑moll (E♭‑moll), czyli tonacja zapisywana w innym systemie dźwięków, łatwiejsza w praktyce zapisu. Względną durową dis‑moll jest F‑ostra durowa (Fis‑dur, F♯‑dur), natomiast tonacja paralelna to dis‑dur (D♯‑dur) — ta ostatnia jest rzadko używana w zapisie ze względu na konieczność stosowania wielu podwójnych krzyżyków.
Z tego właśnie powodu w praktyce notacyjnej często stosuje się zapis enharmoniczny (np. Es‑moll zamiast dis‑moll), ponieważ zapis w dis‑dur/dis‑moll wymaga podwójnych krzyżyków i bywa nieczytelny. Zwrócić uwagę należy, że zapisy enharmoniczne wpływają też na wygodę wykonawczą na niektórych instrumentach — szczególnie dotkliwy jest problem na harfie, gdzie mechanika pedałów nie pozwala na uzyskanie pozycji odpowiadającej podwójnym krzyżykom (np. nie da się ustawić pedału odpowiadającego C). Z tego powodu wykonywanie i odczytanie materiału w dis‑moll bywa szczególnie trudne na tym instrumencie.
Bach i inni kompozytorzy baroku i klasycyzmu wykorzystywali koncepcję strojenia temperowanego oraz zapisy enharmoniczne; w Księdze "Das wohltemperierte Klavier" pojawiają się przykłady rozważania różnych tonacji i ich enharmonicznych odpowiedników. Historycznie rzecz biorąc, ze względu na trudności zapisu i odczytu, w okresie klasycyzmu i klasyczno‑romantycznym pisanie utworów bezpośrednio w dis‑moll było rzadkie.
Muzyka orkiestrowa rzadko występuje w tej tonacji — dis‑moll jest spotykany częściej w literaturze klawiszowej. Instrumenty dęte blaszane i drewniane zwykle komfortowo funkcjonują w zapisie enharmonicznym (np. Es‑moll), dlatego przy aranżacjach na orkiestrę bywa wskazane dokonanie transpozycji lub przepisania partii do bardziej praktycznej tonacji.
W literaturze fortepianowej znajdują się jednak znane przykłady kompozycji w tej tonacji. Najbardziej znanym utworem jest słynna Etiuda op. 8 nr 12 Skriabina. Również niektórzy rosyjscy kompozytorzy (m.in. Liapunow) wykazali upodobanie do tej barwy harmonicznej, co zaowocowało utworami pisanymi w tej lub pokrewnych tonacjach; wspomniane są m.in. etiudy op. 11 oraz wariacje op. 49. Warto jednak pamiętać, że część kompozytorów preferowała zapis enharmoniczny (Es‑moll) ze względów praktycznych.
W niektórych partyturach systematycznych sygnatura sześciu krzyżyków w kluczu basowym bywa zapisywana ze znakiem dla A na górnej linii, co ma na celu poprawę czytelności zapisu w danym układzie pięciolinii; jednak takie zabiegi nie są powszechne i mogą różnić się między wydaniami.
Przy aranżacji muzyki z dis‑moll na orkiestrę często proponuje się transpozycję do łatwiejszych tonacji (np. do d‑moll lub e‑moll) w celu uproszczenia zapisu części solowych i dętych. Należy przy tym pamiętać o transpozycji instrumentów transponujących — np. przy przenoszeniu partii na instrumenty strojone w B (B♭) części te trzeba przestawić tak, aby brzmienie i kreski odpowiadały nowej tonacji (w praktyce często wygodniej jest pisać partie dla instrumentów B♭ w tonacjach, które dają prostszy zapis dla tych instrumentów, a niekoniecznie w bezpośredniej enharmonicznej formie).
Podsumowując: dis‑moll (D♯) jest teoretycznie pełnoprawną tonacją molową o sygnaturze sześciu krzyżyków, ale z powodu skomplikowanego zapisu (podwójne krzyżyki w formach harmonicznych/melodycznych) oraz ograniczeń technicznych niektórych instrumentów bywa w praktyce zastępowana przez swój enharmoniczny odpowiednik (Es‑moll) lub transponowana do łatwiejszych tonacji.
