Dis-moll (D♯) — definicja, właściwości i znane utwory
Dis-moll (D♯) — definicja, właściwości, charakterystyka i znane utwory. Poznaj teorię, enharmonię, trudności wykonawcze oraz przykłady słynnych kompozycji.
Dis‑moll (D♯) to molowa skala oparta na dźwięku D♯. Jest to tonacja o sygnaturze tonalnej zawierającej sześć krzyżyków: F♯, C♯, G♯, D♯, A♯ i E♯. Dla formy harmonicznej skali stopień VII (C♯) jest podwyższany do C
, a w postaci melodycznej wstępującej podwyższone są stopnie VI i VII (B → B♯ oraz C♯ → C).
Niewielka skala oparta na D♯ ma za sobą specyficzne implikacje notacyjne i wykonawcze. Jako enharmoniczny odpowiednik często podaje się E‑moll — uwaga: poprawna enharmoniczna nazwa to właściwie Es‑moll (E♭‑moll), czyli tonacja zapisywana w innym systemie dźwięków, łatwiejsza w praktyce zapisu. Względną durową dis‑moll jest F‑ostra durowa (Fis‑dur, F♯‑dur), natomiast tonacja paralelna to dis‑dur (D♯‑dur) — ta ostatnia jest rzadko używana w zapisie ze względu na konieczność stosowania wielu podwójnych krzyżyków.
Z tego właśnie powodu w praktyce notacyjnej często stosuje się zapis enharmoniczny (np. Es‑moll zamiast dis‑moll), ponieważ zapis w dis‑dur/dis‑moll wymaga podwójnych krzyżyków i bywa nieczytelny. Zwrócić uwagę należy, że zapisy enharmoniczne wpływają też na wygodę wykonawczą na niektórych instrumentach — szczególnie dotkliwy jest problem na harfie, gdzie mechanika pedałów nie pozwala na uzyskanie pozycji odpowiadającej podwójnym krzyżykom (np. nie da się ustawić pedału odpowiadającego C). Z tego powodu wykonywanie i odczytanie materiału w dis‑moll bywa szczególnie trudne na tym instrumencie.
Bach i inni kompozytorzy baroku i klasycyzmu wykorzystywali koncepcję strojenia temperowanego oraz zapisy enharmoniczne; w Księdze "Das wohltemperierte Klavier" pojawiają się przykłady rozważania różnych tonacji i ich enharmonicznych odpowiedników. Historycznie rzecz biorąc, ze względu na trudności zapisu i odczytu, w okresie klasycyzmu i klasyczno‑romantycznym pisanie utworów bezpośrednio w dis‑moll było rzadkie.
Muzyka orkiestrowa rzadko występuje w tej tonacji — dis‑moll jest spotykany częściej w literaturze klawiszowej. Instrumenty dęte blaszane i drewniane zwykle komfortowo funkcjonują w zapisie enharmonicznym (np. Es‑moll), dlatego przy aranżacjach na orkiestrę bywa wskazane dokonanie transpozycji lub przepisania partii do bardziej praktycznej tonacji.
W literaturze fortepianowej znajdują się jednak znane przykłady kompozycji w tej tonacji. Najbardziej znanym utworem jest słynna Etiuda op. 8 nr 12 Skriabina. Również niektórzy rosyjscy kompozytorzy (m.in. Liapunow) wykazali upodobanie do tej barwy harmonicznej, co zaowocowało utworami pisanymi w tej lub pokrewnych tonacjach; wspomniane są m.in. etiudy op. 11 oraz wariacje op. 49. Warto jednak pamiętać, że część kompozytorów preferowała zapis enharmoniczny (Es‑moll) ze względów praktycznych.
W niektórych partyturach systematycznych sygnatura sześciu krzyżyków w kluczu basowym bywa zapisywana ze znakiem dla A na górnej linii, co ma na celu poprawę czytelności zapisu w danym układzie pięciolinii; jednak takie zabiegi nie są powszechne i mogą różnić się między wydaniami.
Przy aranżacji muzyki z dis‑moll na orkiestrę często proponuje się transpozycję do łatwiejszych tonacji (np. do d‑moll lub e‑moll) w celu uproszczenia zapisu części solowych i dętych. Należy przy tym pamiętać o transpozycji instrumentów transponujących — np. przy przenoszeniu partii na instrumenty strojone w B (B♭) części te trzeba przestawić tak, aby brzmienie i kreski odpowiadały nowej tonacji (w praktyce często wygodniej jest pisać partie dla instrumentów B♭ w tonacjach, które dają prostszy zapis dla tych instrumentów, a niekoniecznie w bezpośredniej enharmonicznej formie).
Podsumowując: dis‑moll (D♯) jest teoretycznie pełnoprawną tonacją molową o sygnaturze sześciu krzyżyków, ale z powodu skomplikowanego zapisu (podwójne krzyżyki w formach harmonicznych/melodycznych) oraz ograniczeń technicznych niektórych instrumentów bywa w praktyce zastępowana przez swój enharmoniczny odpowiednik (Es‑moll) lub transponowana do łatwiejszych tonacji.
Wagi i klucze
| · v · t · e Wagi i klucze diatoniczne | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| W tabeli podano liczbę strzępów lub mieszkań w każdej skali. Drobne skale są pisane małymi literami. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest d-moll?
O: D-moll to skala molowa oparta na D♯. W sygnaturze kluczowej ma sześć dźwięków ostrych, a jej odpowiednikiem enharmonicznym jest es-moll.
P: Jaka jest dur względny d-moll?
O: Względną durową tonacją d-moll jest Fis-dur.
P: Jaka jest dur równoległy ostrego moll?
O: Dywizję równoległą d-moll zastępuje się zwykle E-dur, ponieważ dwa podwójne szarpnięcia w D-dur sprawiają, że jest ona niepraktyczna w użyciu.
P: Dlaczego Bach pisze ósme preludium w es-moll, a towarzyszącą mu fugę w dis-moll?
O: Bach zdecydował się napisać ósme preludium w es-moll, ale towarzyszącą mu fugę w dis-moll, ponieważ muzyka napisana w tej tonacji była uważana za bardzo trudną do odczytania, dlatego w epoce klasycznej niewiele muzyki pisano głównie w tej tonacji.
P: Kto napisał Etiudę op. 8 nr 12?
O: Etiuda op. 8 nr 12 została napisana przez rosyjskiego kompozytora Skriabina.
P: Ile utworów skomponował Ljapunow, używając obu wersji tej sygnatury klawiszowej?
O: Ljapunow skomponował trzy utwory, w których użył obu wersji sygnatury: drugą etiudę z zestawu op. 11, Wariacje na temat rosyjski op. 49 i I Koncert fortepianowy op. 4.
P: Jak należy zapisywać instrumenty dęte, jeśli grają muzykę napisaną na fortepian w tej sygnaturze?
O: Jeżeli instrumenty dęte grają muzykę napisaną na fortepian w tej sygnaturze, ich partie powinny być zapisane w tonacji f-moll, a nie es-moll.
Przeszukaj encyklopedię