Cedrat (cytron) (Citrus medica) to gatunek owoców cytrusowych, rozpoznawalny głównie po bardzo grubej, silnie aromatycznej skórce i niewielkiej ilości miąższu. Drzewo dorasta zwykle do około 3 metrów wysokości, a owoce mogą osiągać długość do około 25 cm i — w wyjątkowych przypadkach — wagę rzędu kilku kilogramów. Miąższ jest kwaśny i stosunkowo suchy, dlatego w praktyce kulinarnej częściej wykorzystuje się skórkę niż miąższ.

Pochodzenie i historia

Cedrat pochodzi z południowo-wschodniej Azji; południowo-wschodnia Azja jest uważana za centrum jego pochodzenia i udomowienia. Niektóre prace, np. Zohary’ego i Hopfa, wskazują, że gatunek ten został po raz pierwszy udomowiony w Indiach i że jego dzikie formy razem z formami mandarynki i pomelo należą do najstarszych przedstawicieli cytrusów. W starożytności cedrat był znany i ceniony — Theophrastus oraz Pliniusz Starszy wspominali o nim w swoich pismach; Pliniusz pisał, że uprawiano go w Mediach i Persji, a próby przeniesienia do innych regionów napotykały trudności. Istnieją jednak dowody na jego obecność w basenie Morza Śródziemnego już w czasach antycznych.

Obszary uprawy

Dziś cedrat uprawiany jest przede wszystkim w rejonach o ciepłym, śródziemnomorskim klimacie. Występuje m.in. na Sycylii, Maroku, Krecie i Korsyce, a także w cieplejszych regionach pozaeuropejskich, np. w Portoryko. Poszczególne odmiany przystosowały się do lokalnych warunków, co wpłynęło na różnice w kształcie i wielkości owoców.

Nazewnictwo i pokrewieństwo

W języku polskim owoc ten bywa nazywany cedratem lub cytronem. W innych językach — np. w języku francuskim — popularna nazwa to cedrat. W przeszłości różne źródła opisywały cedrat jako „jabłko” (starożytne określenie owoców kulistych); Theophrastus określił cytrynę jako perskie lub średnie jabłko. Warto także pamiętać, że nazwy w różnych językach bywają mylące: w wielu językach (poza angielskim) zwykła cytryna nazywana jest "citron", a limonka "limonka". Owoc wschodnioazjatycki yuzu (zwany też yuja) jest czasami określany jako „cytryna”, lecz jest to odrębny gatunek (Citrus junos).

Odmiany

Istnieje wiele odmian cedratu o różnym kształcie i zastosowaniach — od węższych, bardziej cylindrycznych, po gruszkowate i bardzo duże. Do znanych odmian należą m.in. formy wykorzystywane w tradycji żydowskiej (etrog), odmiany włoskie (np. Diamante), korsykańskie i kreteńskie. Niektóre odmiany są uprawiane głównie dla aromatycznej skórki, inne — ze względu na znaczenie rytualne lub historyczne.

Zastosowania

Cedrat ma szerokie zastosowanie, głównie dzięki aromatycznej skórce:

  • Kulinarne — skórka jest kandyzowana lub wykorzystywana jako dodatek do wypieków i słodkości (np. do kruchego ciasta, keksów). Zazwyczaj spożywa się go w konserwach lub w pieczywie, np. w kruche ciasteczkach owocowych. (Do gotowania często używa się kandyzowanej skórki, a nie owoców.) Ze skórki robi się też tradycyjne przetwory — dżem. Ze skórki produkuje się również olej roślinny, który używany jest do produkcji perfum.
  • Napoje i herbaty — w niektórych kuchniach przyrządza się napary lub herbaty owocowe z dodatkiem cedratu; z miąższu i skórki przygotowuje się likiery i aromatyczne ekstrakty.
  • Przemysł perfumeryjny i kosmetyczny — olejek eteryczny ze skórki ceniony jest za świeży, cytrusowy zapach; używa się go w perfumach i kosmetykach.
  • Tradycja i rytuały — niektóre odmiany cedratu (etrog) mają znaczenie rytualne, np. w obchodach święta Sukkot w judaizmie.
  • Zastosowania lecznicze — tradycyjnie cedrat stosowano w medycynie ludowej jako źródło witaminy C i środek wspomagający trawienie czy działający odświeżająco; współczesne zastosowania dotyczą głównie aromaterapii i wykorzystania olejków eterycznych.

Uprawa i zbiór

Cedrat preferuje stanowiska słoneczne i osłonięte od silnych wiatrów oraz gleby przepuszczalne. W klimatach chłodniejszych uprawiany jest w donicach i przenoszony w miejsce osłonięte na zimę. Do prawidłowego owocowania potrzebuje umiarkowanego podlewania oraz ochrony przed mrozem; wrażliwość na niskie temperatury jest jednym z czynników ograniczających jego rozszerzenie poza regiony o łagodnych zimach.

Ciekawostki

  • Nazwa „cedrat” (franc. cédrat) i „citron” w innych językach sprawia, że często następuje zamiana znaczeń między cytryną (Citrus limon) a cedratem (Citrus medica).
  • W niektórych kulturach skórka cedratu była ceniona bardziej niż miąższ i wykorzystywana jako konserwant, słodzik (kandyzowana) i aromat do ciast.
  • W literaturze starożytnej znajdują się wzmianki o trudnościach związanych z przemieszczaniem drzew cytrusowych na duże odległości, co wpływało na historyczny rozkład gatunku.

Podsumowując, cedrat (Citrus medica) to tradycyjny, historycznie ważny przedstawiciel cytrusów, wykorzystywany głównie ze względu na aromatyczną skórkę — w kulinariach, przemyśle zapachowym oraz w tradycjach religijnych i leczniczych.