Cedrat (Cytron, Citrus medica) — opis, pochodzenie i zastosowania
Cedrat (Cytron, Citrus medica) — historia, pochodzenie i praktyczne zastosowania: kuchnia, kandyzowana skórka, dżemy, olejek perfumeryjny oraz tradycyjne napary.
Cedrat (cytron) (Citrus medica) to gatunek owoców cytrusowych, rozpoznawalny głównie po bardzo grubej, silnie aromatycznej skórce i niewielkiej ilości miąższu. Drzewo dorasta zwykle do około 3 metrów wysokości, a owoce mogą osiągać długość do około 25 cm i — w wyjątkowych przypadkach — wagę rzędu kilku kilogramów. Miąższ jest kwaśny i stosunkowo suchy, dlatego w praktyce kulinarnej częściej wykorzystuje się skórkę niż miąższ.
Pochodzenie i historia
Cedrat pochodzi z południowo-wschodniej Azji; południowo-wschodnia Azja jest uważana za centrum jego pochodzenia i udomowienia. Niektóre prace, np. Zohary’ego i Hopfa, wskazują, że gatunek ten został po raz pierwszy udomowiony w Indiach i że jego dzikie formy razem z formami mandarynki i pomelo należą do najstarszych przedstawicieli cytrusów. W starożytności cedrat był znany i ceniony — Theophrastus oraz Pliniusz Starszy wspominali o nim w swoich pismach; Pliniusz pisał, że uprawiano go w Mediach i Persji, a próby przeniesienia do innych regionów napotykały trudności. Istnieją jednak dowody na jego obecność w basenie Morza Śródziemnego już w czasach antycznych.
Obszary uprawy
Dziś cedrat uprawiany jest przede wszystkim w rejonach o ciepłym, śródziemnomorskim klimacie. Występuje m.in. na Sycylii, Maroku, Krecie i Korsyce, a także w cieplejszych regionach pozaeuropejskich, np. w Portoryko. Poszczególne odmiany przystosowały się do lokalnych warunków, co wpłynęło na różnice w kształcie i wielkości owoców.
Nazewnictwo i pokrewieństwo
W języku polskim owoc ten bywa nazywany cedratem lub cytronem. W innych językach — np. w języku francuskim — popularna nazwa to cedrat. W przeszłości różne źródła opisywały cedrat jako „jabłko” (starożytne określenie owoców kulistych); Theophrastus określił cytrynę jako perskie lub średnie jabłko. Warto także pamiętać, że nazwy w różnych językach bywają mylące: w wielu językach (poza angielskim) zwykła cytryna nazywana jest "citron", a limonka "limonka". Owoc wschodnioazjatycki yuzu (zwany też yuja) jest czasami określany jako „cytryna”, lecz jest to odrębny gatunek (Citrus junos).
Odmiany
Istnieje wiele odmian cedratu o różnym kształcie i zastosowaniach — od węższych, bardziej cylindrycznych, po gruszkowate i bardzo duże. Do znanych odmian należą m.in. formy wykorzystywane w tradycji żydowskiej (etrog), odmiany włoskie (np. Diamante), korsykańskie i kreteńskie. Niektóre odmiany są uprawiane głównie dla aromatycznej skórki, inne — ze względu na znaczenie rytualne lub historyczne.
Zastosowania
Cedrat ma szerokie zastosowanie, głównie dzięki aromatycznej skórce:
- Kulinarne — skórka jest kandyzowana lub wykorzystywana jako dodatek do wypieków i słodkości (np. do kruchego ciasta, keksów). Zazwyczaj spożywa się go w konserwach lub w pieczywie, np. w kruche ciasteczkach owocowych. (Do gotowania często używa się kandyzowanej skórki, a nie owoców.) Ze skórki robi się też tradycyjne przetwory — dżem. Ze skórki produkuje się również olej roślinny, który używany jest do produkcji perfum.
- Napoje i herbaty — w niektórych kuchniach przyrządza się napary lub herbaty owocowe z dodatkiem cedratu; z miąższu i skórki przygotowuje się likiery i aromatyczne ekstrakty.
- Przemysł perfumeryjny i kosmetyczny — olejek eteryczny ze skórki ceniony jest za świeży, cytrusowy zapach; używa się go w perfumach i kosmetykach.
- Tradycja i rytuały — niektóre odmiany cedratu (etrog) mają znaczenie rytualne, np. w obchodach święta Sukkot w judaizmie.
- Zastosowania lecznicze — tradycyjnie cedrat stosowano w medycynie ludowej jako źródło witaminy C i środek wspomagający trawienie czy działający odświeżająco; współczesne zastosowania dotyczą głównie aromaterapii i wykorzystania olejków eterycznych.
Uprawa i zbiór
Cedrat preferuje stanowiska słoneczne i osłonięte od silnych wiatrów oraz gleby przepuszczalne. W klimatach chłodniejszych uprawiany jest w donicach i przenoszony w miejsce osłonięte na zimę. Do prawidłowego owocowania potrzebuje umiarkowanego podlewania oraz ochrony przed mrozem; wrażliwość na niskie temperatury jest jednym z czynników ograniczających jego rozszerzenie poza regiony o łagodnych zimach.
Ciekawostki
- Nazwa „cedrat” (franc. cédrat) i „citron” w innych językach sprawia, że często następuje zamiana znaczeń między cytryną (Citrus limon) a cedratem (Citrus medica).
- W niektórych kulturach skórka cedratu była ceniona bardziej niż miąższ i wykorzystywana jako konserwant, słodzik (kandyzowana) i aromat do ciast.
- W literaturze starożytnej znajdują się wzmianki o trudnościach związanych z przemieszczaniem drzew cytrusowych na duże odległości, co wpływało na historyczny rozkład gatunku.
Podsumowując, cedrat (Citrus medica) to tradycyjny, historycznie ważny przedstawiciel cytrusów, wykorzystywany głównie ze względu na aromatyczną skórkę — w kulinariach, przemyśle zapachowym oraz w tradycjach religijnych i leczniczych.
Uprawa i wykorzystanie
Cytrynianowiec rośnie powoli. Drzewo cytronowe jest zwykle uprawiane z sadzonek, które mają od dwóch do czterech lat; drzewo zaczyna rodzić owoce, gdy ma około trzech lat. Owoce mają kształt podłużny, a czasami nawet sześciocalowy. Jego skórka jest gruba, nieco twarda, pachnąca i pokryta wypukłościami; miąższ jest biały i subkwaskowaty.
W czasach Pliniuszów owoce nigdy nie były jedzone (do gotowania zaczęto je stosować na początku II wieku), ale stosowano ich intensywne perfumy, przenikające przez ubrania, aby odstraszyć szkodliwe owady (porównaj Cytrynela).
W języku hebrajskim cytryna jest znana jako etrog (po hebrajsku: אֶתְרֹג). Jest to jeden z czterech gatunków używanych podczas świąt Sukot każdej jesieni. Rola cytrona w tym święcie została przedstawiona w izraelskim filmie Ushpizin. Cytryniany, które zostały wyhodowane z cytryną (w celu zwiększenia wydajności na jedno drzewo i uczynienia go mniej kruchym) nie są koszerne do wykorzystania jako część Czterech Gatunków.
W kuchni południowoindyjskiej, zwłaszcza tamilskiej, cytryna jest szeroko stosowana w piklach i przetworach. W kuchni tamilskiej niedojrzałe owoce nazywane są "narthangai", które zazwyczaj są solone i suszone w celu uzyskania konfitury. Kruche liście rośliny są często używane w połączeniu z chili w proszku i innymi przyprawami do produkcji proszku, zwanego "narthellai podi", co dosłownie oznacza "proszek z liści cytronu". Zarówno narthangai, jak i narthellai podi są zazwyczaj spożywane z "thayir sadam" (twarogiem ryżowym - jogurtowym ryżem).
W Korei używa się jej do produkcji herbaty syropowej (zwanej Yuja cha), w której plastry całych owoców są spożywane razem ze słodką herbatą. Owoce są cienko pokrojone (skórka, rdzeń i miąższ) i namoczone lub ugotowane w miodzie lub cukrze w celu uzyskania syropu kawałkowego. Ten syropowy kandyzowany owoc miesza się z gorącą wodą jako aromatyczną herbatę, w której spożywa się również owoce na dnie filiżanki. Często przechowywana w syropie przez zimne miesiące, herbata Yuja służy jako źródło owoców w zimie. Jest również popularna na Tajwanie, gdzie znana jest jako 柚子茶 (Youzi cha). [Uwaga: Koreańskie Yuja jest takie samo jak japońskie Yuzu 柚子 i musi różnić się od cytrynu opisanego w tym artykule. Japońskie Yuzu = cytrusowe junos.]
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest cytron?
A: Cytron (Citrus medica) to gatunek owocu cytrusowego o grubej skórce i małych przekrojach.
P: Skąd pochodzi to drzewo?
A: Drzewo pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej.
P: Gdzie dziś jest głównie uprawiane?
A: Obecnie drzewo cytronowe jest uprawiane głównie na Sycylii, w Maroku, na Krecie, na Korsyce i w Puerto Rico.
P: Jak duże może być to drzewo?
A: Drzewo cytronowe może osiągnąć wielkość około 3 metrów.
Q: Jak duże mogą być owoce?
A: Owoc może osiągnąć wielkość około 25 cm długości i 4 kg wagi.
Q: Jakie części owocu są używane do gotowania?
O: Ogólnie rzecz biorąc, tylko skórka owocu jest używana do gotowania - robi się z niej dodatek lub dżem lub olej roślinny, który jest używany do perfum. Do gotowania często używa się również kandyzowanej skórki, a nie miąższu.
P: Kiedy została po raz pierwszy udomowiona?
A: Zohary i Hopf uważają, że drzewo to zostało po raz pierwszy udomowione w Indiach.
Przeszukaj encyklopedię