Dżem to rodzaj przetworu owocowego — w niektórych klasyfikacjach traktowany również jako przyprawa. Produkowany jest na ogół z rozdrobnionych lub prasowanych owoców, cukru (cukru) oraz, w razie potrzeby, dodatku pektyn. Surowce te są zwykle poddawane obróbce cieplnej (gotowane) do momentu uzyskania odpowiedniej konsystencji, po czym dżem napełnia się do sterylnych, hermetycznych słoików.
Skład i produkcja
Tradycyjny przepis opiera się na stosunku masy owoców do cukru zbliżonym do 1:1, choć istnieją dżemy o zmienionych proporcjach w zależności od gatunku owocu i zamierzonego smaku. Podczas obróbki powstaje żel, którego struktura zależy od zawartości pektyn, kwasów i cukru. Współczesne metody produkcji obejmują też pasteryzację i stosowanie substancji żelujących lub stabilizujących, zgodnie z lokalnymi przepisami.
Prawo i normy
W Unii Europejskiej prawo żywnościowe określa minimalne wymogi dotyczące zawartości owoców w dżemach oraz dopuszczalne składniki. W przepisach tych, odnoszonych w literaturze prawa unijnego, przyjęto rozszerzoną definicję „owoców” obejmującą także gatunki nietypowe w produkcji dżemów, takie jak pomidory, owoce zwykle nieprzetwarzane na dżemy, np. melony i arbuzy, oraz niektóre rośliny często klasyfikowane jako warzywa, które bywają używane do wyrobu dżemów, jak rabarbar (jadalna część szypułek), marchew, słodkie ziemniaki, ogórki czy dynie. Zasady te są odzwierciedlone w aktach unijnych dotyczących produktów owocowo-warzywnych, w tym w aktualnej dyrektywie Rady.
W Kanadzie przepisy zawarte w kodeksie żywności i leków (kanadyjskimi regulacjami) określają m.in. minimalny udział wymienionych owoców oraz zawartość rozpuszczalnych substancji stałych. W dokumentach tych przewiduje się także możliwość stosowania dodatków takich jak pektyna, środki regulujące kwasowość, dopuszczalne środki konserwujące oraz substancje przeciwpienne. Przepisy kanadyjskie wskazują ponadto ograniczenia co do niektórych surowców — np. w określonych klasach dżemów mogą występować zakazy użycia jabłek lub rabarbaru.
Rodzaje i podobne produkty
W kategorii przetworów owocowych wyróżnia się kilka pokrewnych produktów. Marmolada to forma dżemu najczęściej sporządzana z pomarańczy i zawierająca duże ilości miąższu oraz cienkie paski skórki cytrusowej. Galaretka różni się od dżemu tym, że wytwarzana jest głównie z soku owocowego, a nie z miąższu czy fragmentów owoców. Natomiast masła owocowe (fruit butter) powstają przez długie, powolne gotowanie owoców do gładkiej, jednorodnej konsystencji.
Właściwości fizyczne i przechowywanie
Dżem jest typem żelu: układem koloidalnym, który nie jest ani całkowicie ciałem stałym, ani płynem. Może zawierać widoczne kawałki owoców będące fazą stałą. Po otwarciu opakowania i przechowywaniu w niższych temperaturach struktura żelu może ulec zmiękczeniu i częściowemu rozrzedzeniu; w takich warunkach produkt staje się również bardziej podatny na rozkład biologiczny, zwłaszcza jeśli nie jest chłodzony lub przechowywany w czystych warunkach.
W praktyce wydłużenie trwałości dżemów osiąga się poprzez odpowiednie napełnianie i uszczelnianie słoików po uprzedniej sterylizacji oraz przez pasteryzację gotowego wyrobu. Po otwarciu dżem przechowuje się zazwyczaj w lodówce i spożywa w ciągu kilku tygodni — ostateczny czas przechowywania zależy od składu, zawartości cukru, dodatków konserwujących i warunków sanitarnych.
Zastosowanie kulinarne i wzmianki kulturowe
Dżemy są szeroko stosowane jako dodatki do pieczywa, ciast, naleśników, wyrobów cukierniczych oraz jako składnik sosów i nadzień. Różnorodność gatunków owoców i metod produkcji powoduje bogactwo smaków i konsystencji.
W odniesieniach pozakulinarnej twórczości odnotowano przypadki używania nietypowych materiałów przez artystów; przykładowo, artysta Joan Miró eksperymentował z nietradycyjnymi mediami i w opisach jego praktyk występuje wzmianka o zastosowaniu produktów spożywczych, takich jak dżem jeżynowy, w kontekście eksperymentów materiałowych. Takie informacje należy interpretować w świetle biografii i źródeł dotyczących konkretnego twórcy.
