Górny paleolit — definicja, datowanie, sztuka jaskiniowa i kultura

Górny paleolit: datowanie, rozwój kultury i spektakularna sztuka jaskiniowa — odkryj narzędzia, rytuały i historię Homo sapiens 40–10 tys. lat temu.

Górny paleolit (zwany także górnym paleolitem lub późną epoką kamienia) to trzecia i zarazem ostatnia część okresu paleolitu. W zależności od regionu przyjmuje się, że trwał on mniej więcej od około 50 000–40 000 do ok. 10 000 lat temu. W tym czasie ludzie rozwijali zaawansowane technologie kamienne, stosowali narzędzia do polowania i połowów, wytwarzali narzędzia z kości i poroża, a także udoskonalali uzbrojenie (ostre ostrza, groty, harpuny). Powstały liczne dzieła sztuki — zarówno malowidła jaskiniowe, jak i rzeźby przenośne oraz ozdoby. W tym okresie człowiek neandertalski zniknął z zapisu kopalnego w Eurazji, a Homo sapiens pozostał jako jedyny żyjący gatunek w rodzaju ludzkim.

Datowanie i podział kulturowy

W Europie górny paleolit dzieli się zwyczajowo na kilka kultur archeologicznych, które następują po sobie i pokrywają różne fazy techniczne i stylistyczne. Najważniejsze z nich to (w przybliżeniu):

• Aurignacjański – związany z wczesnym rozprzestrzenianiem się współczesnych ludzi w Europie; pojawiał się około 45–40 tys. lat temu;
• Gravettyjski – znany z figuratywnej rzeźby (np. figurki Wenus) i rozwiniętych technologii kamiennych;
• Solutreński – wyróżniający się finezyjną pracą łupków kamiennych w zachodniej Europie;
• Magdalenien – faza późna, związana z intensywną sztuką jaskiniową i narzędziami z kości i poroża, rozwinięta podczas wychłodzeń końca plejstocenu.

W innych regionach (Azja, Bliski Wschód, Afryka) występowały lokalne warianty rozwoju technologicznego i kulturowego odpowiadające ogólnym tendencjom górnego paleolitu.

Technologia, materiały i gospodarka

Górny paleolit charakteryzuje się dominacją technologii listków i łupanego ostrza: wytwarzano długie ostrza i grotki wkładane w osadzane (kompozytowe) uchwyty. Powszechne były narzędzia z kości, poroża i drewna — szydła i igły do szycia ubrań, szydełka, harpuny i rybackie haczyki. Dzięki temu ludzie mogli polować na duże zwierzęta kopytne (np. mamuty, renifery, dziki), zajmować się rybołówstwem oraz dostosowywać się do surowszych warunków klimatycznych.

Sztuka, symbole i przedmioty osobiste

Malowidła jaskiniowe oraz liczne rzeźby i przedmioty ozdobne są jednymi z najważniejszych przejawów zachowań symbolicznych w górnym paleolicie. Słynne przykłady to malowidła w jaskiniach (między innymi jaskinie w rejonie Dordogne) oraz setki figurkek, w tym tzw. figurki Wenus z epoki gravettiańskiej. Malowidła jaskiniowe w Lascaux pochodzą z tego okresu. Od 1979 roku są one częścią Światowego Dziedzictwa UNESCO i znajdują się we Francji.

Poza malowidłami pojawiły się także instrumenty muzyczne (np. flety z kości), wisiorki i koraliki świadczące o ozdabianiu ciała oraz przenośna sztuka rzeźbiarska i rytualna. Takie przedmioty wskazują na rozwinięty język symboliczny, tożsamość grupową i sieci wymiany surowców (jak np. ochra, muszle czy krzemienie o odległym pochodzeniu).

Pogrzeby i wierzenia

W górnym paleolicie pojawiają się wyraźne dowody praktyk pogrzebowych: groby z pozostałościami rytualnymi, użyciem ochry i czasami złożeniem przedmiotów towarzyszących zmarłym. Takie znaleziska interpretowane są często jako świadectwo pojawiania się wiary w życie pozagrobowe, kultu przodków oraz rozwiniętych zachowań rytualnych. Przykłady bogato wyposażonych pochówków pochodzą z różnych częsci Europy i Eurazji (np. Sungir).

Neandertalczycy, genetyka i kontakty międzygrupowe

W zapisie kopalnym neandertalczycy w Europie stopniowo znikają między około 40–30 tys. lat temu. Badania genetyczne wykazały jednak, że dochodziło do krzyżowania się populacji archaicznych (neandertalczyków, a także Denisowan) z wczesnymi Homo sapiens, czego śladem jest niewielki odsetek DNA neandertalskiego u współczesnych populacji poza Afryką. Proces przejęcia terytoriów i adaptacji nowych technologii przez współczesnych ludzi był złożony i regionalnie zróżnicowany.

Warunki środowiskowe i znaczenie zmian klimatycznych

Górny paleolit przypadł na okres silnych fluktuacji klimatycznych plejstocenu, w tym na ostatnie zlodowacenie (Last Glacial Maximum, około 26–19 tys. lat temu). Zmiany klimatu wpływały na rozprzestrzenianie się zasobów, migracje ludzkie oraz adaptacje technologiczne (np. coraz lepsze odzież i schronienia). Wraz z ociepleniem pod koniec plejstocenu nastąpił stopniowy przejściowy etap ku mezolitowi i w efekcie ku rewolucji neolitycznej w różnych częściach świata.

Wybrane ważne stanowiska i przykłady

• Peștera cu Oase (południowo-zachodnia Rumunia) — jedne z najstarszych szczątków współczesnych ludzi w Europie;
• Jaskinie Lascaux (Francja) — bogate malowidła jaskiniowe wpisane na listę UNESCO;
• Chauvet, Altamira, Hohle Fels — inne ważne miejsca z malowidłami, rzeźbami i instrumentami muzycznymi;
• Stanowiska kulturowe Aurignacien, Gravettien, Solutreen i Magdalenien — odzwierciedlają zmiany techniczne i artystyczne w górnym paleolicie.

Górny paleolit to czas intensywnego rozwoju technologicznego, symbolicznego i społecznego człowieka, który położył podwaliny pod dalsze ewolucyjne i kulturowe przemiany w epoce mezolitu i neolitu.

Kultura

Figurki Wenus

Prawdopodobnie jednym z najwcześniejszych śladów sztuki są figurki wenusjańskie. Są to figurki (bardzo małe posążki) kobiet, najczęściej ciężarnych z widocznymi piersiami. Figurki te znaleziono na terenach od Europy Zachodniej po Syberię. Większość z nich ma od 20.000 do 30.000 lat. Dwie figurki zostały znalezione, które są znacznie starsze: Wenus z Tan-Tan, datowana na 300 000 do 500 000 lat temu została znaleziona w Maroku. Wenus z BerekhatRam została znaleziona na Wzgórzach Golan. Datowana jest na 200.000 do 300.000 lat temu. Może to być jedna z najwcześniejszych rzeczy, które pokazują ludzką postać.

Do wyrobu figurek używano różnych rodzajów kamienia, kości i kości słoniowej. Niektóre z nich wykonane są również z gliny, która następnie była wypalana w ogniu. Jest to jeden z najwcześniejszych znanych śladów użycia ceramiki.

Dziś nie wiadomo, co te figurki znaczyły dla ludzi, którzy je wykonywali. Istnieją dwie podstawowe teorie:

• Mogą one być reprezentacją ludzkiej płodności, lub mogły być wykonane w celu jej wspomagania.
• Mogą one reprezentować boginie (płodności).

Naukowcy wykluczyli, że figurki te były związane z płodnością pól, ponieważ w czasie, gdy je wykonywano, rolnictwo nie było jeszcze odkryte.

Dwie figurki, które są starsze, mogły w większości powstać w wyniku naturalnych procesów. Wenus z Tan-Tan była pokryta substancją, która mogła być jakimś rodzajem farby. Substancja ta zawierała ślady żelaza i manganu. Na figurce Berekhat Ram widać ślady, że ktoś pracował nad nią narzędziem. Badanie przeprowadzone w 1997 roku stwierdza, że te ślady nie mogły być pozostawione przez samą naturę.

Malowidła jaskiniowe

Malowidła jaskiniowe to malowidła, które zostały wykonane na ścianach lub dachach jaskiń. Wiele malowideł jaskiniowych należy do epoki paleolitu i pochodzi sprzed około 15.000 do 30.000 lat. Do najbardziej znanych należą te w jaskiniach Altamira w Hiszpanii i Lascaux we Francji. ^{p545 W} Europie jest około 350 jaskiń, w których znaleziono malowidła jaskiniowe. Zazwyczaj malowane były zwierzęta, takie jak tury, bizony czy konie. Nie wiadomo, dlaczego te malowidła zostały wykonane. Nie są one po prostu dekoracją miejsc, w których mieszkali ludzie. Jaskinie, w których je znaleziono, zazwyczaj nie wykazują oznak, że ktoś w nich mieszkał.

Jedną z najstarszych jaskiń jest jaskinia Chauvet we Francji. Malowidła w tej jaskini dzielą się na dwie grupy. Jedna datowana jest na około 30.000 do 33.000 lat temu, druga na 26.000 lub 27.000 lat temu. ^p546 Najstarsze znane malowidła jaskiniowe, oparte na datowaniu radiowęglowym "czerni z rysunków, ze śladów pochodni i z podłóg". Do 1999 roku podano daty 31 próbek z jaskini. Najstarsze malowidła datowane są na 32.900±490 lat temu.

Niektórzy archeolodzy zakwestionowali datowanie. Züchner uważa, że dwie grupy datowane są na 23.000-24.000 i 10.000-18.000 lat temu. Pettitt i Bahn uważają, że datowanie jest niespójne. Mówią, że ludzie w tym okresie czasu malowali rzeczy inaczej. Oni również nie wiedzą, gdzie węgiel drzewny używany do malowania niektórych rzeczy jest od, i jak duży obszar malowane jest.

Ludzie z epoki paleolitu dobrze rysowali. Wiedzieli o perspektywie i znali różne sposoby rysowania przedmiotów. Potrafili też obserwować zachowanie zwierząt, które malowali. Niektóre z obrazów pokazują, jak zachowywały się namalowane zwierzęta. Obrazy te mogły być ważne dla rytuałów.

Wenus z Willendorfu jest dobrze znaną figurką. Została wykonana około 25.000 lat temu.


Koń z jaskiń Lascaux we Francji, mający około 16.000 lat

Pytania i odpowiedzi

P: Czym jest okres górnego paleolitu?

P: Do czego ludzie używali narzędzi w okresie górnego paleolitu?

P: Co rozwinęli ludzie w okresie górnego paleolitu?

P: Co stało się z neandertalczykiem w okresie górnego paleolitu?

P: Kiedy znaleziono pierwszych współczesnych ludzi w Europie Zachodniej?

P: Gdzie znaleziono pierwsze skamieniałości współczesnych ludzi w Europie Zachodniej?

P: Jakie były dowody na wiarę w życie pozagrobowe w okresie górnego paleolitu?

Szukaj według litery