Strefa australazjatyczna — zasięg, unikatowa flora i fauna Australazji

Strefa australazjatycka jest regionem ekologicznym, który pasuje do regionu geograficznego Australazji. Oznacza to Australię, Nową Gwineę i sąsiednie wyspy. Północna granica to linia Wallace'a. Strefa ta wyróżnia się spośród innych ekozonów bardzo wysokim stopniem endemizmu i odmienną historią biologiczną wynikającą z długotrwałej izolacji i specyficznych warunków klimatycznych.

Zasięg i granice

W skład ekozonu wchodzą Australia, wyspa Nowa Gwinea (w tym Papua Nowa Gwinea i indonezyjska prowincja Papua).

Mniejsze wyspy obejmują wschodnią część archipelagu indonezyjskiego, w tym wyspę Sulawesi, wyspy Moluccan (indonezyjskie prowincje Maluku i Północne Maluku) oraz wyspy Lombok, Sumbawa, Sumba, Flores i Timor, często znane jako Lesser Sundas.

Australazjatycki ekozon obejmuje również kilka grup wysp Pacyfiku, w tym Archipelag Bismarcka, Vanuatu, Wyspy Salomona i Nową Kaledonię. Nowa Zelandia i otaczające ją wyspy są charakterystycznym podregionem australijskiej ekostrefy. Pozostała część Indonezji jest częścią ekostrefy Indomalajów.

Historia geologiczna

Australijska płyta kontynentalna została kiedyś dołączona do Antarktydy jako część superkontynentu Gondwany. Osobliwość jej flory i fauny wynika z długiego oddzielenia od reszty świata. To historyczne połączenie z Gondwaną oraz późniejsza izolacja sprawiły, że wiele grup organizmów rozwinęło się tu niezależnie od innych kontynentów, dając unikatowe zespoły gatunków.

Flora

Roślinność strefy australazjatycznej charakteryzuje się dużym udziałem endemitów i grup przystosowanych do miejscowych warunków klimatycznych — od wilgotnych lasów deszczowych Nowej Gwinei po suche, krzewiaste i eukaliptusowe krajobrazy Australii. Wiele australijskich roślin to gatunki sclerophyllowe (o twardych liściach) przystosowane do suszy i pożarów, np. Eucalyptus, liczne Acacia oraz przedstawiciele rodziny Proteaceae (np. Banksia, Grevillea). W chłodniejszych i bardziej wilgotnych rejonach, zwłaszcza w górach Nowej Gwinei i na Tasmanii, występują lasy liściaste i reliktowe rodzaje, jak Nothofagus.

Fauna

W ekozonie znajdują się charakterystyczne monotremy (np. dziobak i kolczatki) oraz duża różnorodność torbaczy. Poza niektórymi ptakami, do niedawna wprowadzanymi przez człowieka, rodzime życie nie było zakłócane przez inwazje. W ekozonie znajdują się tylko dwa żywe monotemy, a nie ma w nim rodzimych ssaków euteryjskich.

Prawie wszystkie jego rodzime ssaki (z wyjątkiem dwóch monotremów) są ssakami małżeńskimi. W praktyce dominują tu torbacze (marsupiale) — kangury, walabie, koala, wombaty, oposy i drapieżne torbacze, jak wilk workowaty czy diabeł tasmański (u niektórych gatunków część populacji wyginęła lub jest bardzo zagrożona). Wiele grup torbaczy dokonało na tym terenie silnej radiacji ewolucyjnej, zajmując nisze zajmowane na innych kontynentach przez łożyskowce.

Zapisy kopalne wskazują, że niepodważalne szczątki australijskich ssaków łożyskowych zaczęły się w miocenie, gdy Australia zbliżyła się do Indonezji. Po 15 milionach lat temu (mya) nietoperze pojawiły się w skamielinach, a po 5–10 mya gryzonie, a 1 mya szczurów przybył. Informacja ta jest oparta na zapisie kopalnym.

Kilka tysięcy lat temu człowiek przywiózł dingo, a 200 lat temu wiele innych gatunków. Do introduced species należą m.in. króliki, lisy, koty, bydło i przeznaczone do walki biologicznej drapieżne gatunki; w Australii na poważne problemy ekologiczne wpłynęło też wprowadzenie żaby ropuchy królewskiej (cane toad). Te wprowadzenia, wraz z utratą siedlisk, stanowią główne współczesne zagrożenia dla rodzimej fauny.

Ptaki w regionie są równie charakterystyczne: od wielkich nielotnych ratytów (emu, kazuary) po endemiczne ptaki Nowej Gwinei, jak ptaki rajskie, oraz liczne papugi, kakadu i kiwi na Nowej Zelandii — wiele gatunków jest endemicznych lub blisko spokrewnionych z formami górskimi.

Nowa Zelandia i wyspy Pacyfiku

Fauna Nowej Zelandii i wysp Pacyfiku wykazuje inny wzór. Tam migracje z indomalajskiego ekozonu w większości nie dotarły. Nowa Zelandia rozwijała swoją biotę w warunkach niemal całkowitego braku rodzimych ssaków lądowych (oprócz nietoperzy), co sprzyjało rozwojowi ptaków nielotnych i endemicznych. Przykłady to kiwi, kakapo czy moa (wymarłe). Wiele z tych ekosystemów jest wyjątkowo wrażliwych na inwazje obcych ssaków wprowadzonych przez ludzi.

Linia Wallace'a i strefy przejściowe

Alfred Russell Wallace znalazł linię oddzielającą australijską ekozonę od reszty świata. Biegnie ona między wyspami Lombok (Australazja) i Bali (Indomalaja). Strefy pośrednie między tymi regionami (np. Wallacea) zawierają mieszanki elementów azjatyckich i australazjatyckich, a granice biogeograficzne są stopniowe — inną ważną granicą jest tzw. Linia Lydekera, oddzielająca obszary bliskie faunie australijskiej na wschodzie Wallacea.

Ochrona i zagrożenia

Główne zagrożenia dla strefy australazjatyckiej to: utrata siedlisk (urbanizacja, rolnictwo), inwazyjne gatunki introdukowane przez ludzi, zmiany klimatu oraz wycinka lasów. W odpowiedzi na te wyzwania funkcjonują liczne programy ochrony: parki narodowe, rezerwaty, programy restytucji gatunków (np. ochrona diabła tasmańskiego, reintrodukcje torbaczy) oraz działania na rzecz kontroli gatunków inwazyjnych. Ochrona bioróżnorodności w tym ekozonie ma kluczowe znaczenie ze względu na wysoką endemiczność i unikalność ewolucyjną tamtejszych organizmów.

Strefa australazjatyczna jest więc jednym z najbardziej wyjątkowych obszarów świata pod względem biologicznym — zarówno ze względu na skomplikowaną historię geologiczną, jak i na wyjątkowy zestaw roślin i zwierząt, które tam przetrwały i ewoluowały.