Ekozony (dziedziny biogeograficzne) – definicja, podziały i różnice z biomami

Ekozony (dziedziny biogeograficzne) — definicja, podziały i różnice z biomami. Poznaj ewolucję, granice biogeograficzne, przykłady i praktyczne porównanie z biomami.

Ekozon, czyli dziedzina biogeograficzna, to największy na świecie biogeograficzny podział powierzchni Ziemi. Ekozony odzwierciedlają długotrwałe, historyczne i ewolucyjne wzorce rozmieszczenia roślin i zwierząt: obejmują rozległe obszary, na których biota rozwijała się w relatywnej izolacji, oddzielona od innych obszarów naturalnymi barierami takimi jak oceany, szerokie pustynie czy rozległe pasma górskie. W praktyce ekozony odpowiadają powszechnie używanym w botanice i zoologii pojęciom takim jak florystyczne królestwa botaniczne czy zoogeograficzne regiony ssaków.

Co decyduje o granicach ekozony?

• Bariera geograficzna: oceany, pustynie, wysokie góry i głębokie cieśniny, które ograniczają przepływ gatunków.
• Historia tektoniczna: ruchy płyt tektonicznych i łączenie/rozdzielanie kontynentów wpływały na dystrybucję biot (zob. tektonika płytowa).
• Historia klimatyczna: epizody zlodowaceń, zmiany poziomu morza i klimatyczne przesunięcia siedlisk kształtowały unikalne linee ewolucyjne.
• Ewolucja i izolacja filogenetyczna: długotrwała izolacja powoduje powstawanie endemicznych grup roślin i zwierząt charakterystycznych dla danego ekozony.

Główne ekozony świata

W praktyce najczęściej stosowany jest podział na osiem dużych ekozony (używany m.in. przez WWF i autorów takich jak Olson i współpracownicy):

• Nearktyka (Nearctic) — Ameryka Północna
• Neotropik (Neotropic) — Ameryka Południowa i Środkowa
• Palearktyka (Palearctic) — Europa, północna Afryka, Azja na północ od Himalajów
• Afrotropik (Afrotropic) — Subsaharyjska Afryka
• Indomalajski (Indomalaya) — Azja Południowo-Wschodnia, subkontynent indyjski
• Australazja (Australasia) — Australia, Tasmanii, Nowa Gwinea
• Oceania — wyspy Pacyfiku poza strefą australazjską
• Antarktyka (Antarctic) — obszary polarne południowego globu

W literaturze spotyka się też różne warianty łączenia regionów (np. Holarktyka łącząca Palearktykę i Nearktykę) lub model podziału według królestw florystycznych autorów takich jak Takhtajan czy Engler.

Ekozony a biomy — na czym polega różnica?

• Ekozony to jednostki historyczno-ewolucyjne: rozróżniają się przede wszystkim na podstawie pochodzenia, linii ewolucyjnych oraz endemizmu organizmów.
• Biomy (zwane też głównymi typami siedlisk) klasyfikują się według formy życia i dominujących warunków środowiskowych — np. lasy deszczowe, tundra, stepy, pustynie. Biomy łączą obszary o podobnej strukturze roślinności niezależnie od ich historii filogenetycznej (biomy).
• Konsekwencja: na jednym ekozony może występować wiele biomów. Przykład: tropikalne lasy deszczowe w Ameryce Środkowej i w Nowej Gwinei są podobne ekologicznie, lecz należą do różnych ekozony (Neotropik vs Australazja) i zawierają odmienną faunę i florę o różnych historiach ewolucyjnych.

Jednostki mniejsze: ecoregiony i regiony biogeograficzne

W obrębie ekozony wyróżnia się mniejsze jednostki, takie jak ekoregiony lub regiony biogeograficzne. Ecoregiony to obszary o względnie jednorodnych warunkach środowiskowych i składowych biologicznych; są używane w praktyce ochrony przyrody i planowania (np. lista ecoregionów WWF opracowana przez Olsona i współpracowników).

Historia pojęcia i alternatywne nazwy

• Termin ecozone jest stosunkowo nowy, a w różnych opracowaniach używa się zamiennie takich określeń jak królestwo, dziedzina czy region. Wzorce podziału i nazewnictwo różnią się w zależności od tradycji naukowej i celu klasyfikacji (botanika vs zoologia).
• Historycznie ważne koncepcje to m.in. podziały florystyczne Takhtajana i Englera oraz klasyfikacje zoogeograficzne Wallace’a. W publikacjach współczesnych instytucji ochrony przyrody powszechne jest użycie terminu ecoregions/realms (ecozones) z wyraźnym związkiem z potrzebami zarządzania środowiskiem.
• Wspomniany w tekście J. Schultz używa terminu "ecozone" w kontekście systemów klasyfikacji biomów i biogeografii.

Znaczenie dla ochrony przyrody i wpływ człowieka

Ekozony są istotne dla planowania działań ochronnych i oceny globalnego dziedzictwa biologicznego: pomagają identyfikować obszary o unikatowej biocie i wysokim poziomie endemizmu, które wymagają ochrony. Jednocześnie działalność człowieka — w tym przekształcenia siedlisk, handel, introdukcje obcych gatunków i zmiany klimatu — zaburza historyczne granice i wzorce rozmieszczenia, prowadząc do homogenizacji biot i utraty endemitów.

Przykłady ilustrujące różnice ewolucyjne

• Przykład Wallace'a: granica Wallace’a oddziela florę i faunę Indonezji zachodniej (indomalajskiej) od wschodniej (australazjskiej). Pomimo podobnych warunków klimatycznych, grupy organizmów są różne.
• Analogiczne typy lasów tropikalnych w Neotropiku i Australazji mają często zbliżoną strukturę ekologiczną, lecz niewiele wspólnych, blisko spokrewnionych grup organizmów — dowód na rolę historii ewolucyjnej w kształtowaniu ekozony.

Podsumowując: ekozony to wielkoskalowe jednostki biogeograficzne definiowane przez linię ewolucyjną i historię geograficzną organizmów, natomiast biomy to jednostki ekologiczne oparte na formie życia i warunkach środowiskowych. Oba podejścia są komplementarne i razem pomagają zrozumieć rozmieszczenie organizmów oraz planować działania ochronne.

Ekozony WWF

Ekozony WWF w dużej mierze opierają się na obszarach biogeograficznych Pielou (1979) i Udvardii (1975). Zespół biologów zwołany przez World Wide Fund for Nature (WWF) opracował system ośmiu stref biogeograficznych (ekozonów) w ramach wyznaczania ponad 800 ekoregionów lądowych na świecie.

• Prawie 22,9 mil. km² (w tym większość Ameryki Północnej)
• Palearktyka 54,1 mil. km² (w tym większa część Eurazji i Afryki Północnej)
• Afrotropikalne 22,1 mil. km² (w tym Afryka Subsaharyjska)
• Indomalaja 7,5 mln km² (w tym subkontynent południowoazjatycki i Azja Południowo-Wschodnia)
• Australazja 7,7 mil. km² (w tym Australia, Nowa Gwinea i sąsiednie wyspy). Północna granica tej strefy jest znana jako linia Wallace'a.
• Neotropowe 19,0 mil. km² (w tym Ameryka Południowa i Karaiby)
• Oceania 1,0 mil. km² (w tym Polinezja, Fidżi i Mikronezja)
• Antarktyka 0,3 mil. km² (łącznie z Antarktydą).

System WWF jest zasadniczo podobny do systemu Udvardy, przy czym główna różnica polega na wyznaczeniu australijskiego ekozonu w stosunku do ekozonu Antarktydy, Oceanic i Indomalayan. W systemie WWF australazjatycki ekozon obejmuje Australię, Tasmanię, wyspy Wallacea, Nową Gwineę, wyspy wschodniej Melanezji, Nową Kaledonię i Nową Zelandię. Australijskie królestwo Udvardii obejmuje tylko Australię i Tasmanię, a Wallaceę umieszcza w królestwie Indomalajów, Nowej Gwinei, Nowej Kaledonii i Wschodniej Melanezji w królestwie Oceanii oraz Nowej Zelandii w królestwie Antarktydy.

Mapa sześciu z ośmiu ekozonów świata Blisko Palearktyki Afrotropikalnej Indomalaya Australazja Neotropikalna Oceania i Antarktyka Ekozony nie pokazane

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest ekostrefa?

P: Czym różnią się ekostrefy od biomów?

P: Jakie czynniki wpływają na wzorce ekostref?

P: Jak J. Schultz używa terminu "ekostrefa"?

P: Jakie bariery mogą oddzielić jedną ekostrefę od drugiej?

P: Czy wszystkie rośliny i zwierzęta w obrębie ekostrefy są powiązane ewolucyjnie?

P: Czy istnieją inne terminy określające obszary biogeograficzne?

Szukaj według litery