Ekozon, czyli dziedzina biogeograficzna, to największy na świecie biogeograficzny podział powierzchni Ziemi. Ekozony odzwierciedlają długotrwałe, historyczne i ewolucyjne wzorce rozmieszczenia roślin i zwierząt: obejmują rozległe obszary, na których biota rozwijała się w relatywnej izolacji, oddzielona od innych obszarów naturalnymi barierami takimi jak oceany, szerokie pustynie czy rozległe pasma górskie. W praktyce ekozony odpowiadają powszechnie używanym w botanice i zoologii pojęciom takim jak florystyczne królestwa botaniczne czy zoogeograficzne regiony ssaków.
Co decyduje o granicach ekozony?
- Bariera geograficzna: oceany, pustynie, wysokie góry i głębokie cieśniny, które ograniczają przepływ gatunków.
- Historia tektoniczna: ruchy płyt tektonicznych i łączenie/rozdzielanie kontynentów wpływały na dystrybucję biot (zob. tektonika płytowa).
- Historia klimatyczna: epizody zlodowaceń, zmiany poziomu morza i klimatyczne przesunięcia siedlisk kształtowały unikalne linee ewolucyjne.
- Ewolucja i izolacja filogenetyczna: długotrwała izolacja powoduje powstawanie endemicznych grup roślin i zwierząt charakterystycznych dla danego ekozony.
Główne ekozony świata
W praktyce najczęściej stosowany jest podział na osiem dużych ekozony (używany m.in. przez WWF i autorów takich jak Olson i współpracownicy):
- Nearktyka (Nearctic) — Ameryka Północna
- Neotropik (Neotropic) — Ameryka Południowa i Środkowa
- Palearktyka (Palearctic) — Europa, północna Afryka, Azja na północ od Himalajów
- Afrotropik (Afrotropic) — Subsaharyjska Afryka
- Indomalajski (Indomalaya) — Azja Południowo-Wschodnia, subkontynent indyjski
- Australazja (Australasia) — Australia, Tasmanii, Nowa Gwinea
- Oceania — wyspy Pacyfiku poza strefą australazjską
- Antarktyka (Antarctic) — obszary polarne południowego globu
W literaturze spotyka się też różne warianty łączenia regionów (np. Holarktyka łącząca Palearktykę i Nearktykę) lub model podziału według królestw florystycznych autorów takich jak Takhtajan czy Engler.
Ekozony a biomy — na czym polega różnica?
- Ekozony to jednostki historyczno-ewolucyjne: rozróżniają się przede wszystkim na podstawie pochodzenia, linii ewolucyjnych oraz endemizmu organizmów.
- Biomy (zwane też głównymi typami siedlisk) klasyfikują się według formy życia i dominujących warunków środowiskowych — np. lasy deszczowe, tundra, stepy, pustynie. Biomy łączą obszary o podobnej strukturze roślinności niezależnie od ich historii filogenetycznej (biomy).
- Konsekwencja: na jednym ekozony może występować wiele biomów. Przykład: tropikalne lasy deszczowe w Ameryce Środkowej i w Nowej Gwinei są podobne ekologicznie, lecz należą do różnych ekozony (Neotropik vs Australazja) i zawierają odmienną faunę i florę o różnych historiach ewolucyjnych.
Jednostki mniejsze: ecoregiony i regiony biogeograficzne
W obrębie ekozony wyróżnia się mniejsze jednostki, takie jak ekoregiony lub regiony biogeograficzne. Ecoregiony to obszary o względnie jednorodnych warunkach środowiskowych i składowych biologicznych; są używane w praktyce ochrony przyrody i planowania (np. lista ecoregionów WWF opracowana przez Olsona i współpracowników).
Historia pojęcia i alternatywne nazwy
- Termin ecozone jest stosunkowo nowy, a w różnych opracowaniach używa się zamiennie takich określeń jak królestwo, dziedzina czy region. Wzorce podziału i nazewnictwo różnią się w zależności od tradycji naukowej i celu klasyfikacji (botanika vs zoologia).
- Historycznie ważne koncepcje to m.in. podziały florystyczne Takhtajana i Englera oraz klasyfikacje zoogeograficzne Wallace’a. W publikacjach współczesnych instytucji ochrony przyrody powszechne jest użycie terminu ecoregions/realms (ecozones) z wyraźnym związkiem z potrzebami zarządzania środowiskiem.
- Wspomniany w tekście J. Schultz używa terminu "ecozone" w kontekście systemów klasyfikacji biomów i biogeografii.
Znaczenie dla ochrony przyrody i wpływ człowieka
Ekozony są istotne dla planowania działań ochronnych i oceny globalnego dziedzictwa biologicznego: pomagają identyfikować obszary o unikatowej biocie i wysokim poziomie endemizmu, które wymagają ochrony. Jednocześnie działalność człowieka — w tym przekształcenia siedlisk, handel, introdukcje obcych gatunków i zmiany klimatu — zaburza historyczne granice i wzorce rozmieszczenia, prowadząc do homogenizacji biot i utraty endemitów.
Przykłady ilustrujące różnice ewolucyjne
- Przykład Wallace'a: granica Wallace’a oddziela florę i faunę Indonezji zachodniej (indomalajskiej) od wschodniej (australazjskiej). Pomimo podobnych warunków klimatycznych, grupy organizmów są różne.
- Analogiczne typy lasów tropikalnych w Neotropiku i Australazji mają często zbliżoną strukturę ekologiczną, lecz niewiele wspólnych, blisko spokrewnionych grup organizmów — dowód na rolę historii ewolucyjnej w kształtowaniu ekozony.
Podsumowując: ekozony to wielkoskalowe jednostki biogeograficzne definiowane przez linię ewolucyjną i historię geograficzną organizmów, natomiast biomy to jednostki ekologiczne oparte na formie życia i warunkach środowiskowych. Oba podejścia są komplementarne i razem pomagają zrozumieć rozmieszczenie organizmów oraz planować działania ochronne.
