Japoński (日本語 "Nihon-go" po japońsku) jest oficjalnym językiem Japonii, we wschodniej Azji. Język japoński należy do rodziny języków japońskich, do której należą również zagrożone języki Ryukyuan. Jedna z teorii mówi, że język japoński i koreański są spokrewnione, ale większość lingwistów już tak nie uważa. Inne teorie o pochodzeniu języka japońskiego są takie, że jest on związany z językami austronezjańskimi, drawidyjskimi lub kontrowersyjną altaicką rodziną językową. Co ciekawe, inny termin jest używany dla języka japońskiego jako kierunek studiów przez obywateli: jest to "kokugo" (国語), co oznacza język narodowy. Mimo to, język japoński nadal nazywany jest przez Japończyków 日本語.

Pismo

Język japoński wykorzystuje trzy główne systemy pisma: hiraganę, katakanę i kanji. Dwa pierwsze są sylabariuszami (moraicznymi systemami fonetycznymi) i pokazują wymowę japońskich słów, a kanji to japońska adaptacja chińskich znaków, która przekazuje znaczenie. Wszystkie trzy systemy pojawiają się często w tym samym zdaniu i pełnią różne role:

  • Hiragana – zapis sylabiczny używany do końcówek gramatycznych, partykuł, fleksji czasowników i słów rodzimych, dla których brak znaków kanji lub gdy ich użycie jest niepożądane.
  • Katakana – używana głównie do zapisu zapożyczeń (gairaigo), nazw obcych, onomatopei oraz do wyróżniania tekstu (podobnie jak kursywa).
  • Kanji – znaki zapisujące rdzenie leksykalne (rzeczowniki, tematy czasowników, przymiotniki). Każdy znak ma jedno lub więcej czytań (czytania on — zapożyczone z chińskiego, oraz kun — rodzime japońskie) i niesie znaczenie.
W praktyce typowe zdanie wygląda mieszanie: kanji dla rdzeni, hiragana dla odmiany i partykuł, katakana dla zapożyczeń. Po reformach po II wojnie światowej uproszczono wiele znaków (shinjitai) i ustalono listę znaków powszechnych (jōyō kanji).

Fonologia i wymowa

Japoński ma relatywnie prosty system fonologiczny oparty na morach (krótszych jednostkach niż sylaba). Typowa sylaba to (C)V — spółgłoska + samogłoska; rzadziej występują kończące się na sylabiczny "ん". Ważne cechy to:

  • różnica długości samogłosek (krótkie vs długie) i geminacja spółgłosek (sokuon, zapisywana jako っ), które zmieniają znaczenie słów;
  • brak typowych dla wielu języków grup spółgłoskowych na początku sylaby;
  • system akcentu melodycznego (pitch accent) — pozycja akcentu tonalnego może różnicować znaczenie słów (w języku standardowym tokijskim).
Przykład zapisu zapożyczenia: "アイスクリーム, aisukurīmu" — "lody".

Gramatyka

Japoński jest językiem aglutynacyjnym i ma szyk zdania SOV (podmiot — dopełnienie — orzeczenie). Zamiast przypadków fleksyjnych większość funkcji pełnią partykuły (np. は, が, を, に, で). Podstawowe cechy gramatyczne:

  • czasownik występuje zwykle na końcu zdania i odmienia się przez dodawanie przyrostków (formy czasu, trybu, negacji, trybu uprzejmego). Np. 食べる (taberu) — "jeść" (forma podstawowa), 食べます (tabemasu) — forma uprzejma.
  • rzeczowniki nie odmieniają się przez przypadki ani rodzaj; liczba (pojedyncza/mnoga) jest często wyrażana kontekstem lub przyrostkami/liczebnikami.
  • przymiotniki dzielą się na i-przymiotniki (odmieniające się podobnie do czasowników) i na-przymiotniki (wymagające partykuły な przed rzeczownikiem); oba typy pełnią funkcję orzecznika lub przymiotnika determinującego rzeczownik.
  • system grzecznościowy (keigo) jest rozbudowany — wybór formy (prywatna/plain, uprzejma/polite, honoryfikatywna/honorific) zależy od relacji między rozmówcami.
  • liczniki i klasyfikatory są powszechne (np. ～人, ～本, ～枚) i są używane z liczbami.
Przykładowe zdanie mieszające pisma: 私は日本語を勉強しています。 (Watashi wa Nihongo o benkyō shiteimasu.) — "Uczę się języka japońskiego." Tutaj: 私/日本語/勉強 (kanji), は/を/しています (hiragana).

Dialekty i języki Ryukyu

W Japonii występuje wiele dialektów. Standardowy język oparty jest na dialekcie tokijskim, podczas gdy dialekty zachodnie (np. kansai-ben) różnią się wymową, słownictwem i formami gramatycznymi. Ponadto na południowych wyspach (Ryukyu) używane są języki ryukyu, które lingwistycznie są na tyle odrębne, że niektórzy klasyfikują je jako oddzielną grupę językową — są one zagrożone i różnią się znacznie od standardowego japońskiego.

Historia i zapożyczenia

Japoński był silnie wpływany przez chiński przez wiele stuleci — przede wszystkim przez wprowadzenie kanji i słownictwa sinojapońskiego. W epoce nowożytnej (zwłaszcza po II wojnie światowej) nastąpił napływ zapożyczeń z języków zachodnich, przede wszystkim z angielskiego. Zapożyczenia te zapisuje się głównie katakaną i nazywa się je gairaigo. Przykłady: "アイスクリーム (aisukurīmu)" — "lody", コンピュータ (konpyūta) — "komputer". Ponadto istnieją zapożyczenia starsze z chińskiego (on’yomi w kanji) oraz różne sposoby adaptacji obcych nazw.

Jak zacząć naukę

Dla początkujących zalecane kroki:

  • nauka hiragany i katakany (podstawowe sylabariusze);
  • stopniowe poznawanie kanji — najpierw najczęściej używanych (jōyō kanji);
  • oswojenie się z partykułami i podstawowymi formami czasowników (forma uprzejma -ます, forma podstawowa);
  • praca nad rozumieniem odsłuchowym (pitch accent może być istotny) oraz nad wymową długich samogłosek i geminacji;
  • zapoznanie się z grzecznościowymi formami języka (keigo) — ważne w kontaktach formalnych.
System romanizacji (np. Hepburn) bywa pomocny na początku, ale najlepiej szybko przejść do zapisu japońskiego.

Japoński to język o bogatej historii, specyficznej strukturze i unikalnym systemie pisma. Dla wielu uczących się największym wyzwaniem są kanji i subtelności grzecznościowe, ale regularna praktyka w mówieniu, słuchaniu i czytaniu szybko przynosi postępy.