Teatr muzyczny
Od XVIII wieku do czasów współczesnych, popularne formaty teatralne wykorzystywały i dawały początek muzyce i tańcowi. Oprócz wystawiania niektórych europejskich oper i operetek, kubańscy kompozytorzy stopniowo rozwijali pomysły, które lepiej odpowiadały ich kreolskiej publiczności. Nagrania były sposobem na dotarcie kubańskiej muzyki do świata. Najczęściej nagrywanym artystą na Kubie do 1925 roku był śpiewak z Alhambry, Adolfo Colombo. W latach 1906-1917 nagrał około 350 numerów, z których bardzo niewiele przetrwało do dziś.
Pierwszy teatr w Hawanie został otwarty w 1776 roku. Pierwsza skomponowana na Kubie opera pojawiła się w 1807 roku. Teatr muzyczny miał ogromne znaczenie w XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku. Radio, które powstało na Kubie w 1922 roku, przyczyniło się do rozwoju muzyki popularnej, ponieważ zapewniło artystom rozgłos i nowe źródło dochodów.
Zarzuela to lekki format operetkowy na małą skalę. Z importowanej hiszpańskiej treści rozwinęła się w bieżący komentarz do wydarzeń i problemów społecznych i politycznych na Kubie. Szereg pierwszorzędnych kompozytorów, takich jak Ernesto Lecuona, stworzyło serię hitów dla hawańskich teatrów. Wielkie gwiazdy, takie jak wedeta Rita Montaner, która potrafiła śpiewać, grać na fortepianie, tańczyć i występować, były kubańskimi odpowiednikami paryskich Mistinguett i Josephine Baker.
Bufo
Kubański teatr Bufo jest formą komedii, żartobliwą i satyryczną. Wykorzystuje typy sceniczne, które można znaleźć w każdym miejscu w kraju. Bufo powstał około 1800-1815 roku: Francisco Covarrubias "karykaturzysta" (1775-1850) był jego twórcą. Stopniowo typy komiksowe porzucały swoje europejskie wzorce i stawały się coraz bardziej kreolizowane i kubańskie. Wraz z nimi podążała muzyka. Slang z baraków niewolników i biednych barrios znalazł się w tekstach piosenek:
Una mulata me ha muerto!
Y no prendan a esa mulata?
Como ha de quedar hombre vivo
Jeśli nie chcesz, żeby ktoś się zabił!
La mulata es como el pan;
se deber como caliente,
que en dejandola enfriar
ni el diablo le mete el diente!
(Mulata jest dla mnie skończona!
Co więcej, nie aresztują jej!
Jak ktokolwiek może żyć
Jeśli nie wezmą tego zabójcy?
Mulatka jest jak świeży chleb.
Musisz to zjeść, póki gorące.
Jeśli zostawisz to do ostygnięcia
Nawet diabeł nie da się ugryźć!)
Guaracha
Guaracha to gatunek piosenki o szybkim tempie i z tekstem. Wywodzi się z teatru komicznego Bufo, a na początku XX wieku był często grany w domach publicznych Hawany. Teksty były pełne slangu i dotyczyły wydarzeń i ludzi z wiadomości.
Contradanza
Kontradanza jest tańcem o dużym znaczeniu historycznym. Przywędrował na Kubę pod koniec XVIII wieku z Europy. Contradanza jest tańcem sekwencyjnym, w którym figury taneczne układają się w ustalony wzór. Tempo i styl muzyki były jasne i dość szybkie. Najwcześniejszą kubańską kompozycją contradanzy jest San Pascual bailon, wydana w 1803 roku. Kubańczycy opracowali wiele wersji kreolizowanych, co jest wczesnym przykładem wpływu tradycji afrykańskiej na Karaibach. Większość muzyków była czarna lub mulatka: już na początku XIX wieku w kubańskich miastach mieszkało wielu wyzwolonych niewolników i osób mieszanej rasy.
"Kobiety Hawany mają wściekłe upodobanie do tańca; spędzają całe noce uniesione, wzburzone, szalone i zalane potem, aż padają wyczerpane".
Contradanza wyparła menueta jako najpopularniejszy taniec, aż od 1842 roku ustąpiła miejsca habanerze, zupełnie innemu stylowi.
Danza
Ten, dziecko contradanzy, również tańczony był w liniach lub kwadratach. Była to również szybka forma muzyki i tańca, która mogła być w czasie podwójnym lub potrójnym. Ten rodzaj tańca został ostatecznie zastąpiony przez danzón, który był, podobnie jak habanera, znacznie wolniejszy i bardziej spokojny.
Habanera
Habanera rozwinęła się z contradanzy na początku XIX wieku. Jej wielką nowością było to, że była śpiewana, a także grana i tańczona. Jej rozwój był przynajmniej częściowo spowodowany wpływem francuskojęzycznych imigrantów. Rewolucja haitańska z 1791 roku spowodowała, że wielu kolonialnych Francuzów i ich niewolników uciekło na Oriente. Cinquillo jest jednym z ważnych wzorów rytmicznych, który pojawił się po raz pierwszy w tym czasie.
Styl tańca habanera jest wolniejszy i bardziej dostojny niż danza; do lat 40-tych XIX wieku habanery były pisane, śpiewane i tańczone w Meksyku, Wenezueli, Puerto Rico i Hiszpanii. Od około 1900 r. habanera jest tańcem reliktowym, ale muzyka ma urok epoki i istnieje kilka słynnych kompozycji, takich jak Tu, których wersje były wielokrotnie nagrywane.
Walc
Walc (El vals) dotarł na Kubę w 1814 roku. Był to pierwszy taniec, w którym pary nie były połączone wspólnym układem sekwencji. Tańczony był, i nadal jest, w czasie 3/4 z akcentem na pierwsze uderzenie. Początkowo uważano go za skandaliczny, ponieważ pary były zwrócone do siebie twarzami, trzymały się w "zamkniętym" uścisku i niejako ignorowały otoczenie. Walc wszedł do wszystkich krajów obu Ameryk. Walc ma jeszcze jedną cechę: jest to taniec "wędrowny", w którym pary poruszają się po arenie. W tańcach latynoamerykańskich ruch postępowy tancerzy jest nietypowy, ale w niektórych występuje.
Zapateo
Typowy taniec kubańskiego campesino lub guajiro Taniec par, polegający na stukaniu stopami, głównie przez mężczyznę. Istnieją ilustracje z poprzednich stuleci, ale taniec ten jest już nieaktualny.
Trova
W XIX wieku w Santiago de Cuba wyrosła grupa wędrownych muzyków, trubadurów, którzy przemieszczali się, zarabiając na życie śpiewem i grą na gitarze. Byli oni bardzo ważni jako kompozytorzy, a ich pieśni zostały wykorzystane we wszystkich rodzajach muzyki kubańskiej.
Pepe Sánchez (1856-1918), był ojcem trova i twórcą kubańskiego bolero. Nie miał formalnego wykształcenia muzycznego. Posiadając niezwykły naturalny talent, komponował numery w głowie i nigdy ich nie zapisywał. W rezultacie większość z tych numerów przepadła na zawsze, choć około dwóch tuzinów przetrwało dzięki temu, że przyjaciele i uczniowie przepisywali je na maszynie. Tworzył też dżingle reklamowe, zanim jeszcze powstało radio. Był wzorem i nauczycielem dla wielkich trovadores, którzy poszli w jego ślady.
Pierwszym z nich, i jednym z najdłużej żyjących, był Sindo Garay (1867-1968). Był on wybitnym kompozytorem pieśni, a jego najlepsze utwory były wielokrotnie śpiewane i nagrywane. Garay był także muzycznym analfabetą - w zasadzie alfabetu nauczył się dopiero w wieku 16 lat - ale w jego przypadku nie tylko partytury były zapisywane przez innych, ale są też nagrania. Nadawał w radiu, nagrywał i przetrwało to do czasów współczesnych. Zwykł mawiać "Niewielu ludzi podało rękę zarówno José Martí, jak i Fidelowi Castro!".
Chicho Ibáñez (1875-1981) żył jeszcze dłużej niż Garay. Ibáñez był pierwszym trovadorem, który specjalizował się w synu kubańskim; śpiewał również guaguancos i utwory abakuá (czarnego tajnego stowarzyszenia).
Wielu z pierwszych trovadores, takich jak Manuel Corona (który pracował w dzielnicy domów publicznych w Hawanie), komponowało i śpiewało guarachas jako równowagę dla wolniejszych boleros.
Bolero
Jest to forma pieśni i tańca zupełnie odmienna od swojej hiszpańskiej imienniczki. Powstała w ostatniej ćwierci XIX wieku za sprawą założyciela tradycyjnej trovy, Pepe Sáncheza. Napisał on pierwsze bolero, Tristezas, które jest śpiewane do dziś. Bolero zawsze stanowiło podstawową część repertuaru muzyków trova. Bolero okazało się być wyjątkowo podatne na adaptację i doprowadziło do wielu wariantów. Typowe było wprowadzenie synkopy, co doprowadziło do powstania bolero-son, bolero-mambo i bolero-cha. Bolero-son stało się na kilka dekad najpopularniejszym rytmem tanecznym na Kubie i to właśnie ten rytm został przejęty i nauczany przez międzynarodową społeczność taneczną jako błędnie nazwana "rumba".
Danzón
Europejski wpływ na późniejszy rozwój muzyczny Kuby reprezentuje danzón, elegancka forma muzyczna, która była niegdyś najpopularniejszą muzyką na Kubie. Jest ona potomkiem kreolizowanej kubańskiej contradanzy. Danzón wyznacza zmianę, która nastąpiła od wspólnotowego stylu tańca sekwencyjnego z końca XVIII wieku do tańców parowych z późniejszych czasów. Bodźcem do tego był sukces niegdyś skandalizującego walca, w którym pary tańczyły naprzeciwko siebie i niezależnie od innych par, a nie w ramach z góry ustalonej struktury. Danzón był pierwszym kubańskim tańcem, który przyjął takie metody, choć istnieje różnica między tymi dwoma tańcami. Walz jest postępowym tańcem towarzyskim, w którym pary poruszają się po parkiecie w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara; danzón jest tańcem "chusteczkowym", w którym para pozostaje na niewielkiej powierzchni parkietu.
Danzón został wyeksportowany do całej Ameryki Łacińskiej, a zwłaszcza do Meksyku. Obecnie jest reliktem, zarówno w muzyce, jak i w tańcu, ale jego wysoce orkiestrowane potomstwo żyje nadal.
Syn
Syn, powiedział Cristóbal Díaz, jest najważniejszym gatunkiem muzyki kubańskiej, a zarazem najmniej zbadanym. Można śmiało powiedzieć, że son jest dla Kuby tym, czym tango dla Argentyny, czy samba dla Brazylii. Ponadto, jest to prawdopodobnie najbardziej elastyczna ze wszystkich form muzyki latynoamerykańskiej. Jego wielką siłą jest fuzja europejskich i afrykańskich tradycji muzycznych. Jej najbardziej charakterystycznymi instrumentami są kubańska gitara zwana tres i dobrze znane dwugłowe bongó, obecne od początku do dziś. Typowe są również claves, gitara hiszpańska, kontrabas, a wcześnie także kornet lub trąbka i wreszcie fortepian.
Son powstał w Oriente, we wschodniej części wyspy, łącząc hiszpańskie tradycje gitarowe i liryczne z afrykańskimi rytmami i perkusją. Obecnie wiemy, że jego historia jako odrębnej formy jest stosunkowo niedawna. Nie ma dowodów, że sięga ona dalej niż do końca XIX wieku. Przeniesiono ją z Oriente do Hawany około 1909 roku, niesioną przez członków Permanente (Armii), których z powodów politycznych wysyłano poza obszary, z których pochodzili. Pierwsze nagrania miały miejsce w 1918 roku.
Istnieje wiele rodzajów syna. Odilio Urfé rozpoznał te warianty:
syn montuno
changuí
sucu-sucu
pregón
bolero-son
afro-son
syn guaguancó
mambo
i z pewnością można dodać
salsa (w dużej części)
timba
Ponadto, syn raz po raz zmieniał starszy danzón, aby uczynić go bardziej synkopowanym i kreolskim w stylu, począwszy od 1910 r. poprzez danzón-mambo i cha-cha-cha aż do skomplikowanych współczesnych aranżacji, które są prawie niemożliwe do sklasyfikowania.
Syn jest dziś bardzo zróżnicowany, a jego cechą charakterystyczną jest synkopowany puls basu, który pojawia się przed uderzeniem w dół, nadając synowi charakterystyczny rytm; jest to tzw. oczekiwany bas.
Kubański jazz
Historia jazzu na Kubie przez wiele lat była ukryta, ale stało się jasne, że jego historia na Kubie jest praktycznie tak długa jak historia w USA.
O wczesnych kubańskich zespołach jazzowych wiadomo już znacznie więcej, choć pełna ocena jest utrudniona przez brak nagrań. Migracje i wizyty do i z USA oraz wzajemna wymiana nagrań i nut utrzymywały kontakt między muzykami z obu krajów. W pierwszej połowie XX wieku istniały bliskie relacje między muzykami na Kubie i w Nowym Orleanie. Lider orkiestry w słynnym klubie Tropicana, Armando Romeu Jr, był wiodącą postacią w rozwoju kubańskiego jazzu po II wojnie światowej. Fenomen cubopu, jam session w Hawanie i Nowym Jorku, stworzył prawdziwe fuzje, które do dziś wywierają wpływ na muzyków.
