Leoš Janáček — czeski kompozytor przełomu XIX i XX wieku

Rodzina Janáčka należała do biednych ludzi, którzy mieszkali na wsi na Morawach. Jego dziadek i ojciec byli muzykami i nauczycielami. Leoš był piątym z dziewięciorga dzieci. Ponieważ w małym domu było tak ciasno, w wieku jedenastu lat został wysłany do Brna. Tam uczęszczał do szkoły chóralnej, ale wkrótce chór musiał przestać istnieć. Tam kontynuował swoją edukację muzyczną. Po maturze przez dwa lata pracował nieodpłatnie jako nauczyciel. Został dyrygentem chóru klasztornego oraz chóru męskiego o nazwie Svatopluk. Uczynił z nich lepszy chór i pisał dla nich muzykę. Przez rok uczył się w praskiej szkole organowej, ale był bardzo biedny i nie stać go było na chodzenie na koncerty. Nadal dyrygował chórami i zaprzyjaźnił się z Dvořákiem. Przez krótki czas przebywał w Lipsku i Wiedniu.

Po powrocie do Brna zaręczył się ze swoją uczennicą Zdenką Schulzovą, która miała zaledwie 14 lat. W chwili ślubu nie miała jeszcze 16 lat. Janáček założył (rozpoczął) szkołę organową w Brnie. Był jej dyrektorem. Uczył też muzyki w starym brneńskim gimnazjum. Jego małżeństwo było nieszczęśliwe i chociaż pozostali małżeństwem przez całe życie, spędzali dużo czasu w separacji. Wyruszył w podróż na północ Moraw, aby zebrać pieśni ludowe, które wykorzystał w niektórych swoich tańcach na orkiestrę.

Janáček spędził kilka lat na pisaniu swojej opery Jenufa. Kiedy ją kończył, zmarła mu córka. W operze można wyczuć część jego smutku. Pracował również nad systemem mowy-melodii (nad tym, by melodie brzmiały jak rytm języka), który miał wpłynąć na jego opery do końca życia. Jenufa odniosła wielki sukces, gdy została wystawiona po raz pierwszy w 1904 roku. W tym czasie Janáček miał już 50 lat.

Janáček teraz mniej nauczał i skupił się na organizacji brneńskiej szkoły organowej, która przeniosła się do nowego budynku, ponieważ liczyła 70 uczniów. Jego następna opera nosiła tytuł Osud (Los), ale nie została wystawiona za jego życia. Muzyka jest bardzo dobra, ale libretto (słowa) było kiepskie. To samo dotyczy jego następnej opery: Wyprawa pana Broučka na księżyc. W tym okresie pisał muzykę kameralną, a także bardzo dobrą muzykę chóralną.

W chwili wybuchu I wojny światowej Janáček miał 60 lat. Był dobrze znany na Morawach, ale mało znany w innych krajach. Do jego kompozycji z lat wojny należy Taras Bulba, utwór na orkiestrę, który opisuje opowiadanie rosyjskiego pisarza Gogola. W ślad za przygodami pana Broučka napisał krótką patriotyczną operę. Opowiadała ona o praskim gospodarzu, który znalazł się w samym środku XV-wiecznych wojen husyckich.

W ostatnich latach życia Janáček napisał większość wielkich dzieł, z których jest znany na całym świecie. Jego opera Jenufa została wystawiona w Pradze. Dzięki temu zyskał międzynarodową sławę. Był bardzo dumny, gdy po wojnie jego kraj uzyskał niepodległość. Był też bardzo szczęśliwy, ponieważ zakochał się w młodszej od siebie o 38 lat Kamili Stösslovej. Napisał trzy swoje najlepsze opery: Katia Kabanová, Przebiegła mała lisiczka i Sprawa Makropulos. Opery te były wystawiane w Brnie, a następnie w Pradze, zostały też wydane. Napisał dwa kwartety smyczkowe i sekstet dęty: Mládi (Młodość). W wieku 70 lat przeszedł na emeryturę w brneńskiej szkole organowej. W 1926 r. napisał utwór orkiestrowy: Sinfonietta, a następnie koncert fortepianowy na lewą rękę (pianista gra tylko lewą ręką) i zespół kameralny oraz Mszę głagolicką. Wszystkie te dzieła odniosły ogromny sukces zarówno w Czechosłowacji, jak i za granicą, nawet w Nowym Jorku.

W 1921 roku kupił domek w miejscu swojego urodzenia, w Hukvaldach. Spędzał tam dużo czasu na komponowaniu, z dala od intensywnego życia w Brnie. W lecie 1928 roku pojechał tam i po raz pierwszy w Hukvaldach dołączyła do niego Kamila, jej 11-letni chłopiec i mąż. Pracował nad trzecim aktem swojej ostatniej opery Z domu umarłych. Pewnego dnia syn Kamili zgubił się w lesie. Spędzili trochę czasu, szukając go. Janáček przeziębił się, dostał zapalenia płuc i zmarł. Jego pogrzeb w Brnie był wielkim publicznym wydarzeniem, na którym wykonano muzykę z jego opery The Cunning Little Vixen.

Janáček dorastał w połowie okresu romantyzmu, ale większość jego najlepszej muzyki powstała w latach dwudziestych, kiedy to style muzyczne uległy zmianie. Choć nigdy nie pisał muzyki, która brzmiałaby tak nowocześnie jak Strawińskiego czy Schoenberga, jego muzyka jest romantyczna, połączona z morawską pieśnią ludową, a czasem z pomysłami francuskich kompozytorów impresjonistycznych, takich jak Debussy. Muzyka, którą pisał dla chórów, często była kontynuowana w jego operach. Jego muzyka na instrumenty często zaczynała się jako programowa, choć wiele z niej można słuchać bez znajomości historii, którą opowiada. Pisania oper nauczył się na operach Smetany, ale wprowadził wiele zmian, takich jak skrócenie duetów i zespołów oraz wykorzystanie w melodiach pieśni ludowych. Janáček był ważny nie tylko jako kompozytor, ale został zapamiętany jako badacz muzyki ludowej, teoretyk muzyki i nauczyciel.