Wulkan błotny, zwany też kopułą błotną, to geomorfologiczna forma wydzielająca zawiesinę wody, osadów i gazów z wnętrza Ziemi. Nie jest to zjawisko magmowe: zamiast lawy wypływają mieszaniny ciekłe i półstałe. Tektonika i przepływy płynów w osadach odgrywają kluczową rolę — zobacz więcej o definicji.
Czym są i jak powstają
Powstawanie wulkanów błotnych wiąże się z przepełnieniem porów w osadach wodami, solankami i gazami (głównie naturalnie występującym metanem). Wzrost ciśnienia powoduje wypchnięcie zawiesiny na powierzchnię i tworzenie stożków lub kopuł. Temperatura wydzielin jest zwykle niska w porównaniu z produktami wulkanizmu magmowego — patrz temperatury.
Budowa i charakterystyka
Wygląd wulkanu błotnego zależy od częstości erupcji i składu osadów. Typowe cechy:
- centralne ujście i otaczający stożek lub równina z osadów;
- materiał to głównie muł, glina, woda i rozdrobnione skały;
- rozmiary od kilku metrów do większych formacji — niektóre przykłady osiągają kilometry średnicy i setki metrów wysokości; porównania: rozmiary.
Skład chemiczny i gazy
Gazy wydostające się z wulkanów błotnych wskazują na rozkład materii organicznej w osadach. Najczęściej obserwowane to:
- metan — główny składnik wielu wydzieleń, łączony z rozkładem węglowodorów i osadów organicznych; metan bywa dominujący;
- dwutlenek węgla — obecny w różnych proporcjach; CO2 może towarzyszyć erupcjom;
- inne składniki rozpuszczone w wodzie to sole i czasem kwaśne związki — np. roztwory solankowe lub kwaśne płyny; zob. chemia płynów.
Uwalnianie metanu ma znaczenie klimatyczne, ponieważ jest to gaz cieplarniany silniejszy niż CO2 w krótkim okresie. Jednocześnie emisje i błota mogą wskazywać na złoża węglowodorów w podłożu, co ma znaczenie dla geologii wydobywczej.
Wulkany błotne występują w wielu rejonach świata — charakterystyczne skupiska są m.in. w rejonie Morza Kaspijskiego (Azerbejdżan) oraz słynne zdarzenie w Indonezji (Lusi). Z punktu widzenia zagrożeń są zwykle lokalne: wyrzuty błota niszczą infrastrukturę i zmieniają krajobraz, rzadziej powodują ofiary. Warto odróżnić je od wulkanów magmowych: brak tam lawy, znacznie niższe temperatury i inne mechanizmy napędu (gazy i płyny w osadach zamiast magmy).

