Egzystencjalizm to kierunek filozoficzny i sposób myślenia ukierunkowany na jednostkę, jej doświadczenie, wolę i świadomość. Postrzega człowieka przede wszystkim jako istotę, która istnieje w świecie przedmiotów i okoliczności, ale wyróżnia się zdolnością samodzielnego nadawania życiu sensu, dokonywania wyborów i ponoszenia za nie odpowiedzialności. Dla egzystencjalistów kluczowe jest uświadomienie sobie własnej śmiertelności oraz tego, że ludzkie życie nie ma z góry narzuconej „istoty” ani gotowego celu — to my sami, poprzez nasze wybory, tworzymy swoją tożsamość i sens życia.

Krótka historia i kontekst

Za prekursorów myśli egzystencjalnej uznaje się przede wszystkim duńskiego filozofa Sørena Kierkegaarda (1813–1855), który podkreślał znaczenie jednostkowego doświadczenia wiary, wyboru i subiektywnej relacji z Bogiem. W XIX wieku ważne były też literackie i filozoficzne źródła myślenia o alienacji i wolności (m.in. Fiodor Dostojewski, Friedrich Nietzsche jako prekursor). W XX wieku egzystencjalizm rozwinął się w wielu odmianach — zarówno religijnych (np. Gabriel Marcel), jak i świeckich czy ateistycznych (m.in. Jean-Paul Sartre, chociaż Kierkegaard sam był człowiekiem głęboko religijnym).

Prace Martina Heideggera (zwłaszcza Bycie i czas) znacząco wpłynęły na rozwój nurtu, a postaci literackie i filozofowie tacy jak Jean-Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Albert Camus, Karl Jaspers czy Maurice Merleau-Ponty rozwinęli różne aspekty problematyki egzystencjalnej. Sartre został nawet krótko uwięziony jako jeniec podczas II wojny światowej, był pod wpływem myśli Heideggera i po wojnie wygłosił znany wykład Egzystencjalizm i humanizm (1945–1946), w którym przedstawił podstawowe założenia swojej wersji egzystencjalizmu.

Główne idee i pojęcia

  • „Istnienie poprzedza istotę” — jedna z najbardziej znanych formuł Sartre’a: nie rodzimy się z gotową „naturą”; to poprzez działania i wybory tworzymy swoją „istotę”.
  • Wolność i odpowiedzialność — ludzie są wolni w sensie możliwości dokonywania wyborów; wolność ta niesie ze sobą pełną odpowiedzialność za dokonane wybory i ich konsekwencje.
  • Autentyczność — dążenie do życia zgodnego z własnymi przekonaniami i wyborami (przeciwieństwo „złej wiary” u Sartre’a, czyli udawania braku wyboru).
  • Lęk i niepokój egzystencjalny — refleksja nad wolnością, odpowiedzialnością i śmiertelnością często wywołuje lęk, strach i świadomość własnej śmierci (świadomość własnej śmierci), które mają być punktem wyjścia do autentycznego życia.
  • Rzuconość (Geworfenheit) — pojęcie Heideggera opisujące fakt „rzucenia” człowieka w określone okoliczności i warunki (faktyczność), które współistnieją z jego możliwością wyboru (transcendencją).
  • Absurd — koncepcja związana zwłaszcza z Albertem Camusem: człowiek szuka sensu w świecie, który z natury może być bezsensowny; reakcją jest bunt, akceptacja lub rezygnacja.

Najważniejsi myśliciele i pisarze

  • Søren Kierkegaard — akcentował subiektywność, wybór i relację jednostki z Bogiem; krytykował systemy filozoficzne, które pomijają jednostkowe doświadczenie.
  • Martin Heidegger — wprowadził pojęcia takie jak Dasein (bycie-tu), rzuconość, bycie-ku-śmierci i autentyczność; jego analizę bycia uważa się za jedną z podstaw egzystencjalnej ontologii (w artykule zachowujemy odniesienie do jego wpływu poprzez inne linki).
  • Jean-Paul Sartre — rozwijał egzystencjalizm ateistyczny: nacisk na wolność, odpowiedzialność i „złą wiarę”; autor powieści, dramatów i esejów popularyzujących idee egzystencjalne.
  • Simone de Beauvoir — połączyła egzystencjalizm z analizą sytuacji kobiet; w pracach etycznych i feministycznych pokazywała, jak wolność jednostki kształtuje sytuację społeczną.
  • Albert Camus — choć odrzucał etykietę „filozofa”, jego koncepcja absurdu i postaw wobec niego (bunt, akceptacja) miała ogromny wpływ literacki i filozoficzny.
  • Karl Jaspers, Maurice Merleau-Ponty, Gabriel Marcel — każdy z nich rozwijał inne aspekty egzystencjalizmu: religijny, fenomenologiczny lub etyczny.
  • W literaturze: Fiodor Dostojewski, Franz Kafka, Samuel Beckett — pisarze często uważa się za ważnych kronikarzy egzystencjalnych doświadczeń jednostki.

Egzystencjalizm a religia, nihilizm i etyka

Niektóre formy egzystencjalizmu są religijne (np. Kierkegaard, Gabriel Marcel), inne zaś są świeckie lub ateistyczne (np. Sartre, choć sam Kierkegaard był religijny). Wbrew czasem spotykanemu uproszczeniu, egzystencjalizm nie musi odrzucać wiary ani Boga — koncentruje się raczej na tym, jak jednostka doświadcza sensu, wolności i odpowiedzialności.

Egzystencjalizm bywa mylony z nihilizmem. Różnica jest istotna: nihilizm twierdzi, że życie nie ma sensu ani wartości, podczas gdy egzystencjalizm stwierdza, że sens nie jest dany z góry — trzeba go wybrać i stworzyć samodzielnie. Innymi słowy: świat nie narzuca ostatecznego celu, ale to nie oznacza, że sens jest niemożliwy — jest zadaniem człowieka.

Wpływy i zastosowania

Egzystencjalizm wpłynął na literaturę, dramat, psychologię (np. logoterapia Viktora Frankla, psychoterapia egzystencjalna), teologię i sztuki. Wpłynął także na dyskusje etyczne o odpowiedzialności jednostki, moralności bez obiektywnych norm oraz na ruchy społeczne i refleksję feministyczną (Simone de Beauvoir).

Krytyka

Krytycy zarzucają egzystencjalizmowi skłonność do subiektywizmu (brak obiektywnych podstaw wartości), pesymizm, nadmierne podkreślanie indywidualnej wolności kosztem więzi społecznych oraz trudność wyprowadzenia wspólnej etyki z indywidualnych wyborów. Inni wskazują na napięcia między różnymi odmianami egzystencjalizmu (religijną a ateistyczną) i na polityczne implikacje idei wolności i odpowiedzialności.

Podsumowanie

Egzystencjalizm to bogaty i wieloaspektowy nurt koncentrujący się na indywidualnym doświadczeniu, wolności, wyborze i odpowiedzialności. Jego podstawową tezą — sformułowaną najgłośniej przez Sartre’a — jest przekonanie, że istnienie poprzedza istotę, czyli że sens i tożsamość człowieka nie są dane z góry, lecz powstają w wyniku naszych decyzji i działań. Myślenie egzystencjalne zachęca do refleksji nad autentycznością życia, przyjęciem odpowiedzialności i konfrontacją z lękiem oraz śmiertelnością jako źródłami wolności i sensu.