Nihilizm pochodzi z łacińskiego nihilu, albo nic. Jest to szerokie pojęcie obejmujące przekonania, że pewne powszechnie uznawane wartości, przekonania lub znaczenia są fałszywe, bezpodstawne lub pozbawione obiektywnego uzasadnienia. Najczęściej mówi się o:

  • nihilizm moralnym — twierdzenie, że nie istnieją uniwersalne, obiektywne normy moralne;
  • nihiliźmie egzystencjalnym — przekonanie, że życie lub świat nie mają wrodzonego sensu czy celu;
  • nihiliźmie epistemologicznym — sceptycyzm wobec możliwości poznania prawdy;
  • nihiliźmie metafizycznym — zaprzeczenie istnienia jakichkolwiek istotnych bytach lub wartości.

Nihiliści zwykle twierdzą, że nie ma obiektywnej moralności, lub że dotychczasowe systemy wartości są w gruncie rzeczy konstrukcjami społecznymi bądź iluzjami. W codziennym języku termin bywa też nadużywany jako synonim cynizmu, apatii czy destrukcyjnego pesymizmu, co nie zawsze odpowiada precyzyjnym znaczeniom filozoficznym.

Historia i rosyjskie nurty nihilizmu

Nurt nihilistyczny zyskał rozgłos w XIX wieku, szczególnie w Rosji. W literaturze pojęcie to spopularyzował Iwan Turgieniew w powieści Ojcowie i synowie (1862), w której postać Bazarowa jest przedstawiona jako typ młodego, sceptycznego intelektualisty odrzucającego tradycyjne autorytety. W tym samym okresie radykalne formy nihilizmu pojawiły się także w ruchach rewolucyjnych.

Mikhail Bakunin's (1814-1876) Reakcja w Niemczech (1842) zawierał znane słowa: "Zaufajmy więc temu wiecznemu Duchowi, który niszczy i unicestwia tylko dlatego, że jest niezgłębionym i wiecznym źródłem wszelkiego życia. Pasja niszczenia jest również pasją twórczą!" Cytat ten ilustruje, jak niektóre nurty łączyły negację z impulsem do przebudowy i tworzenia nowych form społecznych.

W Rosji działalność rewolucyjnych nihilistów przybrała formy konspiracyjne i terrorystyczne. Jedną z kluczowych postaci był Siergiej Nieczajew, którego radykalne idee i broszury wywarły wpływ na późniejszych rewolucjonistów, a — według niektórych interpretacji — także na poglądy takich postaci jak Lenin. Z drugiej strony pisarze tacy jak Fiodor Dostojewski krytykowali nihilizm; doświadczenia młodości (Dostojewski był w wieku 20 lat związany z grupami opozycyjnymi i za działalność trafił na wygnanie) znalazły odbicie w powieściach. W Diabłach (znanych też jako Opętani) Dostojewski opisuje wpływ Niechajewa i rewolucyjnego fanatyzmu, a w słynnej powieści Zbrodnia i kara (i kara) rozważa moralne konsekwencje przekraczania norm dla celu „wyższego”.

Nihilizm a Nietzsche

Wiele osób kojarzy nihilizm z niemieckim filozofem Friedrichem Nietzsche, i słusznie: Nietzsche poświęcił temu pojęciu wiele uwagi. Uważał, że europejska kultura doświadcza „nihilizmu” w tym sensie, że tradycyjna chrześcijańska hierarchia wartości traci swoją wiążącą moc — Bóg „umarł”, a wraz z tym upadły fundamenty dotychczasowej moralności. Nietzsche rozróżniał jednak różne formy nihilizmu:

  • nihilizm pasywny — rezygnacja, apatia, rozkład sensu i życia;
  • nihilizm aktywny — destrukcja starych wartości jako etap konieczny do stworzenia nowych.

Nietzsche nie gloryfikował bezmyślnej destrukcji; jego projekt polegał na przezwyciężeniu nihilizmu przez przewartościowanie wartości (Umwertung aller Werte) i stworzenie własnych, afirmujących życia zasad. Pojęcia takie jak Wola mocy czy Übermensch (nadczłowiek) wiążą się z jego propozycją, by nie szukać obiektywnych, transcendentalnych źródeł sensu, lecz tworzyć wartości w procesie twórczym i samorealizacji.

Wpływ społeczno-polityczny

Nihilizm miał znaczący wpływ na ruchy polityczne i społeczne, zwłaszcza w kontekście XIX-wiecznych i wczesno-XX-wiecznych rewolucji. W Rosji niektóre grupy nihilistyczne przeszły w działalność terrorystyczną; zabójstwo cara Aleksandra II (13 marca 1881 r.) przez zamach bombowy było realizowane przez konspiracyjne organizacje, których ideowe związki z nurtem nihilistycznym i rewolucyjnym były przedmiotem debat historycznych. Zamach ten doprowadził potem do stłumienia wielu ruchów i zaostrzenia represji.

Poza tym nihilistyczne argumenty (np. odrzucenie tradycyjnej moralności) bywały wykorzystywane jako intelektualne podglebie dla różnych form radykalizmu, ale też były punktem wyjścia dla filozoficznych prób odnowy kultury i sztuki. W XX wieku tematykę nihilizmu podejmowali także filozofowie egzystencjalni (np. Jean-Paul Sartre, Albert Camus), którzy rozważali, jak żyć w świecie pozbawionym „danych z góry” sensów — część z nich szukała odpowiedzi w osobistej odpowiedzialności i twórczym działaniu.

Współczesne znaczenie i krytyka

Dziś „nihilizm” jest często używany potocznie jako etykieta dla postaw apatycznych, destrukcyjnych lub moralnie obojętnych. W ujęciu filozoficznym jest to jednak złożone zjawisko, wymagające rozróżnienia między różnymi rodzajami negacji wartości. Kritycy nihilizmu zwracają uwagę na jego potencjalne skutki społeczne — erozję zaufania, osłabienie norm wspólnotowych, podatność na manipulacje — ale także przyznają, że demontaż przestarzałych wartości może być impulsem do ich odnowy i stworzenia bardziej adekwatnych systemów etycznych.

Jak „przezwyciężyć” nihilizm?

Różne odpowiedzi proponują filozofia, religia, sztuka, zaangażowanie społeczne i osobista twórczość. Nietzsche sugerował aktywne tworzenie nowych wartości; inni proponują odbudowę sensu poprzez relacje międzyludzkie, działanie publiczne czy refleksję etyczną. Krytyczne podejście do nihilizmu polega więc nie na automatycznym odrzuceniu krytyki istniejących wartości, lecz na poszukiwaniu konstruktywnych sposobów nadania życiu znaczenia.