Non sequitur oznacza "nie wynika z tego". Jest to rodzaj logicznego fałszu: zły argument, który nie ma sensu. Termin pochodzi z łaciny i w dosłownym tłumaczeniu wskazuje, że wniosek nie wynika z przesłanek.
Definiuje się go jako argument dedukcyjny, który jest nieważny. Argument może mieć prawdziwe przesłanki, ale nadal mieć fałszywy wniosek. Innymi słowy, nawet gdy wszystkie przesłanki są prawdziwe, nie gwarantują one prawdziwości wniosku.
Termin "non sequitur" zwykle odnosi się do tych typów nieważnych argumentów, które nie są nazwane formalnymi błędami (np. post hoc ergo propter hoc). Innymi słowy, w praktyce "non sequitur" odnosi się do nienazwanego błędu formalnego — sytuacji, gdy związek między przesłankami a wnioskiem jest niewystarczający lub nieistniejący.
Jak to działa — prosty przykład
Argument non sequitur bierze coś, co ludzie akceptują jako prawdę, i mówi, że ponieważ to jest prawda, wniosek jest słuszny. Problem polega na tym, że wniosek nie ma nic wspólnego z przesłanką (pierwotnym stwierdzeniem, co do którego ludzie się zgadzają).
Ludzie często mają problemy z zastosowaniem reguł logiki. Na przykład, ktoś może powiedzieć, że ten sylogizm jest ważny:
- Wszystkie ptaki mają skrzydła.
- Ten stwór ma skrzydła.
- Dlatego to stworzenie jest ptakiem.
Byłoby to prawdą tylko wtedy, gdyby wszystkie dziobate zwierzęta były ptakami (a tak nie jest). Formalnie jest to przykład błędu zwanego affirming the consequent (potwierdzanie następstwa) — przesłanka "jeśli A, to B" nie uprawnia do stwierdzenia "jeśli B, to A". Innymi słowy, z faktu, że coś posiada cechę typową dla danej klasy, nie wynika automatycznie, że należy do tej klasy.
Przykłady non sequitur
- "Jest inteligentny, bo dużo czyta" — możliwy wniosek, lecz niekoniecznie logicznie uzasadniony (czytanie nie musi równać się inteligencji).
- "Padał deszcz, więc gospodarka kraju się poprawiła" — brak związku przyczynowo-skutkowego między przesłanką a wnioskiem.
- "Ona mieszka w dużym domu, więc jest bogata" — wniosek może być błędny (np. dom może być spadkiem, kredytem itp.).
Non sequitur a inne błędy logiczne
Non sequitur to pojęcie szerokie. Obejmuje zarówno:
- formalnie nieważne formy rozumowania (gdy forma argumentu nie gwarantuje prawdziwości wniosku),
- jak i błędy nieformalne polegające na braku związku merytorycznego między przesłankami a wnioskiem.
W praktyce wiele nazwanych błędów (np. post hoc ergo propter hoc, straw man, red herring) jest konkretnymi przypadkami non sequitur albo błędów powiązanych z brakiem relewancji.
Jak rozpoznać non sequitur
- Sprawdź formę logiczną argumentu — czy z przesłanek wynika wniosek? Jeśli można znaleźć model (przykład), w którym przesłanki są prawdziwe, a wniosek fałszywy, argument jest nieważny.
- Szukaj braku związku przyczynowego lub relewancji — czy wniosek jest bezpośrednio związany z przesłankami?
- Poproś o uściślenie przesłanek — czasem błąd wynika z pominięcia istotnego założenia.
- Użyj kontrprzykładu — przedstaw przypadek, gdzie przesłanki są spełnione, a wniosek nie.
Skutki i zastosowania
Non sequitur osłabia argumentację — w debacie publicznej lub dyskusji może być używany nieuczciwie (by odwrócić uwagę, wprowadzić w błąd) albo wyniknąć z pośpiechu i niedokładności myślenia. Rozpoznawanie i poprawianie takich błędów poprawia jakość rozumowania i dyskusji.
Jak unikać tego błędu
- Formułuj przesłanki jasno i sprawdź, czy prowadzą one logicznie do wniosku.
- Unikaj wyciągania zbyt daleko idących wniosków na podstawie pojedynczych cech lub korelacji.
- Rozróżniaj dowody przyczynowe od przypadkowych związków i przyjmuj domniemania tylko wtedy, gdy są uzasadnione.
Podsumowując: non sequitur to szeroka kategoria błędów logicznych, polegająca na tym, że wniosek nie wynika z przesłanek. Rozpoznanie tego błędu wymaga analizy formy argumentu i związku między przesłankami a wnioskiem — a poprawianie go polega na doprecyzowaniu przesłanek lub dostarczeniu dodatkowych, uzasadniających wniosków przesłanek.