Michaił Aleksandrowicz Bakunin (/bəˈkuːnɪn/; 30 maja [O.S. 18 maja] 1814 - 1 lipca 1876) był rosyjskim anarchistą. Był jednym z wczesnych twórców anarchizmu.

Życie i działalność

Pochodził z zamożnej, szlacheckiej rodziny ziemiańskiej w Imperium Rosyjskim. W młodości kształcił się w Rosji, a następnie podróżował i studiował w Europie Zachodniej, gdzie zetknął się z filozofią niemiecką i ruchami rewolucyjnymi. Brał czynny udział w wydarzeniach rewolucyjnych połowy XIX wieku, szczególnie w powstaniach i konspiracjach 1848–1849. Za udział w rewolucyjnych działaniach był więziony i skazywany na wygnanie; po okresie represji udało mu się przedostać do Europy Zachodniej, gdzie kontynuował działalność polityczną i publicystyczną.

Poglądy i program

Bakunin opowiadał się za całkowitą likwidacją państwa i wszelkich struktur władzy o charakterze przymusowym. Jego koncepcja anarchizmu kładła nacisk na:

  • kolektywizację środków produkcji — środki produkcji miały należeć do społeczności pracowniczych, a nie do prywatnych właścicieli;
  • federalizm — organizacja społeczeństwa w zdecentralizowane, samorządne wspólnoty i federacje oddolne, zamiast scentralizowanego państwa;
  • bezpośrednią akcję — wspieranie działań bezpośrednich, strajków i powstań ludowych jako środków walki o wolność i sprawiedliwość społeczną;
  • antyautorytaryzm — zdecydowany sprzeciw wobec wszelkiej władzy państwowej, biurokracji i hierarchii, także wobec partii politycznych dążących do przejęcia władzy centralnej.

W debacie ruchu robotniczego sprzeciwiał się koncepcjom centralizmu i dyktatu partii reprezentowanym przez Karola Marksa, co doprowadziło do ostrego konfliktu politycznego w ramach I Międzynarodówki (Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników).

Dzieła i pisma

Bakunin pisał zarówno teksty propagandowe, jak i analityczne. Do najważniejszych prac i fragmentów przypisywanych mu w literaturze należą m.in.:

  • „Państwo i anarchia” — krytyka państwa i centralizmu, ukazująca alternatywy organizacyjne oparte na własności społecznej i samorządzie;
  • „Bóg i państwo” — esej krytykujący religię i autorytaryzm jako źródła zniewolenia jednostki i społeczności;
  • liczne artykuły, listy i odezwy do robotników, chłopów i towarzyszy politycznych, w których formułował zasady rewolucyjnej działalności i organizacji społeczeństwa bez państwa.

Konflikt z Marksem i rola w I Międzynarodówce

W drugiej połowie XIX wieku Bakunin był jedną z czołowych postaci I Międzynarodówki. Jego antyautorytarne stanowisko i krytyka programów centralistycznych doprowadziły do konfliktu z Karolem Marksem. Spór ten miał wymiar ideologiczny (różnice co do roli państwa i partii w przejściu do społeczeństwa bezklasowego) i organizacyjny, zakończony rozłamem i odsunięciem Bakunina i jego zwolenników od wpływu w strukturach Międzynarodówki.

Wpływ i dziedzictwo

Bakunin miał duży wpływ na rozwój radykalnego anarchizmu i na ruchy rewolucyjne w Europie. Jego idee przyczyniły się do powstania nurtów anarcho‑kolektywistycznych i anarcho‑komunistycznych oraz wpłynęły na późniejsze ruchy syndykalistyczne. W XX wieku myśl Bakunina była istotna dla ruchów anarchistycznych w Hiszpanii, Włoszech i innych krajach. Do dziś jest jedną z rozpoznawalnych postaci w historii ruchów antyautorytarnych i społecznej krytyki państwa.

Śmierć

Bakunin zmarł 1 lipca 1876 roku. Jego działalność, pisma i ideały pozostawiły trwały ślad w historii politycznej myśli rewolucyjnej, a dyskusje o jego koncepcjach nadal inspirują debatę na temat wolności, własności i form organizacji społecznej.