Jean-Paul Charles Aymard Sartre (21 czerwca 1905 - 15 kwietnia 1980) był francuskim filozofem egzystencjalistycznym, powieściopisarzem, dramaturgiem, scenarzystą i krytykiem. Otrzymał literacką Nagrodę Nobla w 1964 roku, ale odmówił jej, twierdząc, że "pisarz nie powinien pozwolić, by uczyniono z niego instytucję". Był marksistą i ateistą.

Życie i edukacja

Sartre urodził się w Paryżu. Studiował filozofię na prestiżowej École Normale Supérieure, gdzie poznał i nawiązał długoletni związek intelektualny i osobisty z Simone de Beauvoir. Po uzyskaniu agrégation (egzaminu uprawniającego do nauczania) uczył filozofii, m.in. w Le Havre. W czasie II wojny światowej został zmobilizowany, w 1940 dostał się do niewoli, a wkrótce potem zwolniono go z powodu problemów zdrowotnych. Po wojnie żył i tworzył głównie w Paryżu, angażując się w życie kulturalne i polityczne oraz współzakładając czasopismo Les Temps Modernes.

Filozofia i główne idee

Sartre był jednym z czołowych przedstawicieli egzystencjalizmu w XX wieku. W swojej filozofii łączył elementy fenomenologii (wpływ Husserla i Heideggera) z silnym naciskiem na wolność, odpowiedzialność i subiektywne doświadczenie jednostki. Do kluczowych pojęć należą:

  • wolność — rozumiana jako podstawowa cecha ludzkiej egzystencji; wolność pociąga za sobą odpowiedzialność za własne wybory;
  • angoisse (niepokój) — uczucie wynikające ze świadomości wolności i konieczności wyboru;
  • zła wiara (mauvaise foi) — postawa polegająca na zaprzeczaniu własnej wolności i odpowiedzialności, ucieczce w role społeczne;
  • nic (néant) — pojęcie obecne w analizie świadomości i relacji „bytu” do „niczego”, rozwinięte w głównym dziele filozoficznym Sartre’a.

Najważniejszym filozoficznym dziełem Sartre’a jest Byt i nicość (L'Être et le Néant) z 1943 roku, w którym analizuje strukturę świadomości, wolność i relacje międzyludzkie. W przystępniejszej formie swoje poglądy popularyzował m.in. w wykładzie Egzystencjalizm jest humanizmem (1946).

Dzieła literackie i teatralne

Sartre pisał powieści, dramaty, eseje i teksty polityczne. Do najważniejszych utworów literackich należą:

  • Mdłości (La Nausée) — powieść z 1938 roku ukazująca egzystencjalny kryzys jednostki;
  • trylogia Drogi wolności (Les Chemins de la Liberté) — seria powieści o losach ludzi przed i podczas II wojny światowej;
  • dramaty: Muchy (Les Mouches), Drzwi zamknięte (Huis Clos, znane jako "Bez wyjścia"), Brudne ręce (Les Mains Sales) — sztuki podejmujące kwestie wolności, odpowiedzialności i polityki;
  • liczne eseje, teksty społeczne i dramatyczne scenariusze oraz publicystyka zaangażowana politycznie.

Zaangażowanie polityczne

Sartre był aktywny politycznie — po wojnie krytykował kolonializm i wspierał ruchy antykolonialne, sprzeciwiał się interwencji francuskiej w Algierii, a także angażował się w różne kampanie społeczne. Chociaż sympatyzował z pewnymi elementami marksizmu i współpracował z lewicowymi intelektualistami, pozostawał krytyczny wobec biurokratycznego komunizmu i nigdy nie stał się bezkrytycznym apologetą ZSRR.

Odmowa Nagrody Nobla

W 1964 roku Sartre został wyróżniony literacką Nagrodą Nobla. Odmówił jednak przyjęcia nagrody, uzasadniając to przekonaniem, że pisarz nie powinien pozwolić, by uczyniono z niego instytucję. Odmowa była spójna z jego postawą niezależności intelektualnej i sceptycyzmem wobec oficjalnych honorów.

Dziedzictwo

Sartre miał ogromny wpływ na literaturę, filozofię i kulturę XX wieku. Jego prace rozwinęły dyskusję o wolności jednostki, etyce odpowiedzialności i roli intelektualisty w społeczeństwie. Mimo krytyki i kontrowersji związanych z jego poglądami politycznymi, pozostał jedną z najbardziej znanych i wpływowych postaci myśli egzystencjalnej. Jego związki z Simone de Beauvoir oraz działalność wydawnicza i publicystyczna dodatkowo ugruntowały jego miejsce w historii myśli i literatury.

Zmarł 15 kwietnia 1980 w Paryżu. Jego spuścizna jest przedmiotem ciągłych badań, tłumaczeń i inscenizacji na całym świecie.