Jean-Paul Sartre — życie, filozofia i odmowa Nagrody Nobla (1905–1980)
Jean‑Paul Sartre: życie, filozofia egzystencjalna, marksizm i kontrowersyjna odmowa Nagrody Nobla — pełna biografia, wpływ na literaturę i myśl XX wieku.
Jean-Paul Charles Aymard Sartre (21 czerwca 1905 - 15 kwietnia 1980) był francuskim filozofem egzystencjalistycznym, powieściopisarzem, dramaturgiem, scenarzystą i krytykiem. Otrzymał literacką Nagrodę Nobla w 1964 roku, ale odmówił jej, twierdząc, że "pisarz nie powinien pozwolić, by uczyniono z niego instytucję". Był marksistą i ateistą.
Życie i edukacja
Sartre urodził się w Paryżu. Studiował filozofię na prestiżowej École Normale Supérieure, gdzie poznał i nawiązał długoletni związek intelektualny i osobisty z Simone de Beauvoir. Po uzyskaniu agrégation (egzaminu uprawniającego do nauczania) uczył filozofii, m.in. w Le Havre. W czasie II wojny światowej został zmobilizowany, w 1940 dostał się do niewoli, a wkrótce potem zwolniono go z powodu problemów zdrowotnych. Po wojnie żył i tworzył głównie w Paryżu, angażując się w życie kulturalne i polityczne oraz współzakładając czasopismo Les Temps Modernes.
Filozofia i główne idee
Sartre był jednym z czołowych przedstawicieli egzystencjalizmu w XX wieku. W swojej filozofii łączył elementy fenomenologii (wpływ Husserla i Heideggera) z silnym naciskiem na wolność, odpowiedzialność i subiektywne doświadczenie jednostki. Do kluczowych pojęć należą:
- wolność — rozumiana jako podstawowa cecha ludzkiej egzystencji; wolność pociąga za sobą odpowiedzialność za własne wybory;
- angoisse (niepokój) — uczucie wynikające ze świadomości wolności i konieczności wyboru;
- zła wiara (mauvaise foi) — postawa polegająca na zaprzeczaniu własnej wolności i odpowiedzialności, ucieczce w role społeczne;
- nic (néant) — pojęcie obecne w analizie świadomości i relacji „bytu” do „niczego”, rozwinięte w głównym dziele filozoficznym Sartre’a.
Najważniejszym filozoficznym dziełem Sartre’a jest Byt i nicość (L'Être et le Néant) z 1943 roku, w którym analizuje strukturę świadomości, wolność i relacje międzyludzkie. W przystępniejszej formie swoje poglądy popularyzował m.in. w wykładzie Egzystencjalizm jest humanizmem (1946).
Dzieła literackie i teatralne
Sartre pisał powieści, dramaty, eseje i teksty polityczne. Do najważniejszych utworów literackich należą:
- Mdłości (La Nausée) — powieść z 1938 roku ukazująca egzystencjalny kryzys jednostki;
- trylogia Drogi wolności (Les Chemins de la Liberté) — seria powieści o losach ludzi przed i podczas II wojny światowej;
- dramaty: Muchy (Les Mouches), Drzwi zamknięte (Huis Clos, znane jako "Bez wyjścia"), Brudne ręce (Les Mains Sales) — sztuki podejmujące kwestie wolności, odpowiedzialności i polityki;
- liczne eseje, teksty społeczne i dramatyczne scenariusze oraz publicystyka zaangażowana politycznie.
Zaangażowanie polityczne
Sartre był aktywny politycznie — po wojnie krytykował kolonializm i wspierał ruchy antykolonialne, sprzeciwiał się interwencji francuskiej w Algierii, a także angażował się w różne kampanie społeczne. Chociaż sympatyzował z pewnymi elementami marksizmu i współpracował z lewicowymi intelektualistami, pozostawał krytyczny wobec biurokratycznego komunizmu i nigdy nie stał się bezkrytycznym apologetą ZSRR.
Odmowa Nagrody Nobla
W 1964 roku Sartre został wyróżniony literacką Nagrodą Nobla. Odmówił jednak przyjęcia nagrody, uzasadniając to przekonaniem, że pisarz nie powinien pozwolić, by uczyniono z niego instytucję. Odmowa była spójna z jego postawą niezależności intelektualnej i sceptycyzmem wobec oficjalnych honorów.
Dziedzictwo
Sartre miał ogromny wpływ na literaturę, filozofię i kulturę XX wieku. Jego prace rozwinęły dyskusję o wolności jednostki, etyce odpowiedzialności i roli intelektualisty w społeczeństwie. Mimo krytyki i kontrowersji związanych z jego poglądami politycznymi, pozostał jedną z najbardziej znanych i wpływowych postaci myśli egzystencjalnej. Jego związki z Simone de Beauvoir oraz działalność wydawnicza i publicystyczna dodatkowo ugruntowały jego miejsce w historii myśli i literatury.
Zmarł 15 kwietnia 1980 w Paryżu. Jego spuścizna jest przedmiotem ciągłych badań, tłumaczeń i inscenizacji na całym świecie.
Życie Sartre'a
Sartre urodził się w Paryżu, we Francji. Studiował filozofię w École Normale Supérieure, elitarnej (wysokiej jakości) placówce edukacyjnej. W 1929 roku Sartre ukończył studia z tytułem doktora filozofii. W latach 1929-1931 służył w armii francuskiej.
W 1929 roku w École Normale poznał Simone de Beauvoir, która studiowała na Sorbonie. Została ona wybitną filozofką, pisarką i feministką. Obie stały się nierozłączne i towarzyszyły sobie przez całe życie. W 1938 r. Sartre napisał powieść La Nausée (Mdłości). Ta historia wyjaśnia sposób myślenia egzystencjalizmu. Egzystencjalizm to sposób myślenia o ludzkiej wolności.
W 1939 roku Sartre został wcielony do armii francuskiej. Francja była w stanie wojny z Niemcami, ponieważ Niemcy najechały na Francję (II wojna światowa). Sartre został schwytany przez wojska niemieckie w 1940 roku i spędził dziewięć miesięcy jako jeniec wojenny w obozie. Sartre został zwolniony z obozu jenieckiego (więzienia) w 1941 roku. Następnie rozpoczął ponownie pracę jako nauczyciel. Zaprzyjaźnił się z innymi pisarzami i myślicielami, takimi jak Merleau-Ponty, Jean-Toussaint i Dominique Desanti oraz Jean Kanapa.
W 1943 r. Sartre napisał książkę o filozofii (sposobie myślenia) zatytułowaną L'Être et le Néant, co oznacza Byt i Nicość. W książce tej Sartre stwierdził, że kiedy ludzie zbyt mocno starają się dostosować do reguł społeczeństwa (lub kraju), to tak naprawdę nie podejmują własnych decyzji. I doszedł do wniosku, że życie jest bezużyteczną katastrofą.
W 1945 roku Sartre założył gazetę o nazwie Les Temps Modernes (Czasy Nowoczesne), w której zamieszczał artykuły o polityce, sztuce i literaturze. Zaczął również pisać grupę powieści (opowiadań) pod tytułem Les Chemins de la Liberté (Drogi do wolności). W 1946 roku Sartre napisał książkę o filozofii (sposobie myślenia) zatytułowaną Egzystencjalizm jest humanizmem, która wyjaśnia egzystencjalizm.
W latach 50. i 60. Sartre zaangażował się w politykę. Sartre powiedział, że Francja powinna opuścić Algierię, kraj, w którym Francja miała wielu żołnierzy. W latach 60. Sartre powiedział, że wojna w Wietnamie była zła. W 1960 roku napisał "Critique de la raison dialectique" (Krytyka dialektycznego rozumu). W latach 60-tych Sartre miał wiele sporów z Louisem Althusserem, człowiekiem, który również wierzył w komunizm.
Sartre zmarł na obrzęk płuc w 1980 roku w Paryżu. Jego ciało zostało pochowane w Cimetière du Montparnasse w Paryżu. W jego pogrzebie wzięło udział 50 000 osób.
Przeszukaj encyklopedię