Buddyzm tybetański — definicja, nauki i tradycje Vajrayana
Buddyzm tybetański — definicja, nauki i tradycje Vajrayana: poznaj historię, kluczowe nauki, praktyki mantry, ślubowania i wpływ w Himalajach i Azji Środkowej.
Buddyzm tybetański (tybetański: བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན།; chiński: 藏传佛教) to nauki buddyjskie pochodzące z Tybetu. Jest to część buddyzmu mahajany i jest jedną z trzech głównych gałęzi praktykowanych do dziś. Pozostałe dwie to buddyzm Han i Theravada. Jest on najbardziej rozpowszechniony w Himalajach, Azji Środkowej i na Syberii.
Obejmuje on wszystkie nauki buddyjskie (lub "trzy pojazdy"). Wszystkie tradycje Buddyzmu Tybetańskiego praktykują ślubowania moralnej dyscypliny (Pratimoksha) pojazdu słuchacza (Shrāvakayāna); ślubowania uniwersalnego wyzwolenia i filozofii wielkiego pojazdu (Mahāyāna); oraz przyrzeczenia i specjalne metody pojazdu tajemnej mantry (Vajrayāna).
Co to jest Vajrayāna?
Vajrayāna, często tłumaczona jako „Diamentowy” lub „Błyskawiczny pojazd”, to zbiór praktyk tantricznych rozwiniętych w Indiach i zaadaptowanych w Tybecie. Charakteryzuje się wykorzystaniem mantr, mudr (gestów), mandal (diagramów kosmicznych), wizualizacji bóstw i praktyk związanych z subtelnym ciałem (kanały, wiatr/prana). Celem Vajrayāny jest przyspieszenie procesu wyzwolenia poprzez bezpośrednie przekształcenie doświadczenia i wykorzystanie energii umysłu.
Krótka historia i źródła
Buddyzm dotarł do Tybetu w kilku falach, zwłaszcza w VII–VIII wieku n.e. W kluczowych rolach występowali indyjscy mistrzowie (np. Śantarakśita, Padmasambhava) i tłumacze, którzy rozpoczęli bogatą tradycję przekładów i komentarzy. W wyniku tej „ruchu tłumaczy” powstały ogromne zbiory tekstów, takie jak Kangyur (słowa Buddy) i Tengyur (komentarze).
Główne szkoły i tradycje
- Nyingma – najstarsza szkoła, kładzie nacisk na tantry starego przypisu (terma) i praktyki Dzogczen.
- Kagyu – znana z przekazu ustnego i praktyk medytacyjnych, szczególnie Mahamudra i systemów przekazu linijnego od mistrza do ucznia.
- Sakya – szkoła znana z silnego akcentu na studia tekstów i praktyki tantryczne.
- Gelug – założona przez Tsongkhapę, kładzie nacisk na systematyczne studia filozoficzne i dyscyplinę monastyczną; z niej wywodzą się Dalia Lama i wiele instytucji szkoleniowych.
Praktyki i życie duchowe
Buddyzm tybetański łączy trzy rodzaje zobowiązań i praktyk:
- Pratimokṣa – ślubowania monastyczne i etyczne; podstawowa dyscyplina moralna.
- Bodhisattva – przyrzeczenia praktyki altruistycznej na rzecz wszystkich istot (mahayana).
- Samaya – zobowiązania tantryczne związane z praktyką guru i bóstw, które są szczególnie ważne w Vajrayāna.
Typowe praktyki obejmują medytację spokojnego spoczynku (śamatha), wnikliwe wglądy (vipaśyanā), praktykę bóstwa (deity yoga), guru yogę (związanie z mistrzem), recytację mantr, tworzenie mandali, rytuały oczyszczające (np. chöd) oraz praktyki pracy z energią (np. tummo).
Rola nauczyciela i system tulku
Centralne miejsce w przekazie zajmuje lama (mistrz), który udziela inicjacji i kieruje praktyką. W Tybecie rozwinął się system tulku — rozpoznawania reinkarnacji wybitnych nauczycieli (np. Dalajlama, Panchen Lama). System ten zapewnia ciągłość nauczania i instytucji.
Studia, instytucje i liturgia
Tradycja tybetańska posiada rozbudowany system klasztorny i akademicki. Mnisi i mniszki studiują filozofię, logikę, abhidharmę i komentarze, a także uczestniczą w debatach (metodą dialogu i pytania-odpowiedzi). Istnieją tytuły uczonych, takie jak gesze (w Gelug), przyznawane po wieloletnim kształceniu.
Geograficzne rozprzestrzenienie i współczesność
Poza Tybetem buddyzm tybetański jest dominujący w Bhutanie, znacznych częściach Nepalu, Mongolii, regionach Himalajów w Indiach (Ladakh, Sikkim, Arunachal Pradesh) oraz w części Rosji i Azji Centralnej. Po agresji chińskiej wobec Tybetu w połowie XX wieku wiele instytucji zostało zniszczonych lub przymusowo zmienionych; jednocześnie nastąpiła emigracja lamaów i powstanie ośrodków w Indiach i na Zachodzie. W rezultacie buddyzm tybetański zyskał znaczną obecność międzynarodową.
Teksty i filozofia
Filozofia tybetańska opiera się głównie na tekstach Mahāyāny, takich jak Prajñāpāramitā, oraz na szkołach madhjamaka (Nagarjuna) i innych systemach indyjskich. Do niezwykle ważnych zbiorów należą Kangyur i Tengyur, a także liczne tantry i komentarze. Praktyka jest zwykle zintegrowana ze studiami filozoficznymi — intelekt i praktyka działają tu razem.
Wyzwania i kontrowersje
Współczesne problemy obejmują polityczne napięcia związane z Tybetem, krytykę instytucji religijnych, komercjalizację praktyk duchowych oraz przypadki nadużyć w relacji guru-uczeń. Równocześnie wiele środowisk buddyjskich angażuje się w dialog międzyreligijny, ekologię, edukację i pomoc humanitarną.
Znaczenie i wpływ
Buddyzm tybetański wniósł do światowej kultury rozbudowane metody medytacyjne, bogate tradycje artystyczne (m.in. thangka, mandale), muzykę liturgiczną i koncepcje filozoficzne. Jego nacisk na współczucie, etykę bodhisattwy i praktyki transformujące umysł przyciąga współczesnych praktyków na całym świecie.
Podsumowanie: Buddyzm tybetański to złożony system religijny łączący scholastyczne studia Mahāyāny z praktykami tantrycznymi Vajrayāny. Jego historyczne centrum znajduje się w Tybecie i okolicznych regionach Himalajów, lecz dziś jego wpływ i społeczności rozsiane są globalnie.
Historia
W VII wieku, SongtsenGampo poślubił dwie buddystki: Księżniczkę Wencheng z dynastii Tang i nepalską księżniczkę Bhrikuti. Pomogły one rozprzestrzenić buddyjskie nauki w Tybecie. Buddyzm został połączony z lokalnymi religiami Bön z Zhangzhung, tworząc nowy rodzaj buddyzmu: Buddyzm Tybetański. Tybetańczycy zaczęli również tłumaczyć teksty z sanskrytu i chińskiego, a także zaczęli pisać niektóre z własnych tekstów. W VIII wieku, indyjski nauczyciel zwany Padmasambhava przyniósł trochę więcej buddyzmu, podczas gdy Trisong Detsen był królem Tybetu. Napisał on również kilka ważnych tekstów. []
W XI wieku buddyzm tybetański silnie oddziaływał na ludy Azji Środkowej, Mongolii i Mandżurii. Był on bardzo popularny w czasach mongolskiej dynastii Yuan i manczurskiej dynastii Qing w Chinach.
Szkoły buddyzmu tybetańskiego
Buddyzm tybetański ma cztery główne szkoły. Dwie z tych szkół uznają praktykę za ważniejszą i dwie uznają scholastykę (studiowanie filozofii) za ważniejszą. Te cztery szkoły to:
- Nyingma, The Ancient Ones - najstarszy i pierwotny porządek założony przez Padmasambhawę. Szkoła ta należy do tradycji praktycyzmu.
- Kagyu, Oralna Linia, ma jeden główny podsekt (Dagpo Kagyu) i jeden pomniejszy podsekt (Shangpa Kagyu). Szkoła ta wywodzi się z tradycji praktyki.
- Sakja, Szara Ziemia, kierowana przez Trizina Siakję, założona przez Khon Konchog Gyalpo, ucznia wielkiego tłumacza Drokmi Lotsawy. Szkoła ta należy do tradycji uczonych.
- Gelug, Droga Cnoty, zwana też Żółtymi Czapkami, której duchową głową jest Ganden Tripa, a doczesną głową Dalajlama, który był władcą Tybetu od połowy XVII do połowy XX wieku. Szkoła ta należy do tradycji uczonych.
| Nyingma | Kagyu | Sakya | Gelug | Jonang |
| Stare tłumaczenie | Nowe tłumaczenie | Nowe tłumaczenie | Nowe tłumaczenie | Nowe tłumaczenie |
| Opracowany w VIII wieku | Przekazane przez Marpę w XI wieku. Dagpo Kagyu zostało założone w XII wieku przez Gampopę. | Klasztor Sakya założony w 1073 roku. | Powstanie klasztoru Ganden datuje się na 1409 r. | Pochodzi z XII wieku |
| Red Hat | Red Hat | Red Hat | Żółty kapelusz | Red Hat |
| Podkreśla Dzogczen i jego teksty | Podkreśla Mahamudrę i Sześć Dharm Naropy | Faworyzują Hevajra Tantrę jako podstawę ich systemu Lamdre. | Skupia się na Guhyasamāja Tantrze, Cakrasamvara Tantrze i Kalacakra Tantrze | Skupia się na Kalacakra Tantrze i Ratnagotravibhāga |
| Kluczowymi postaciami linii nauczania są Śāntarakṣita, Garab Dorje, Vimalamitra, Padmasambhava i Longchenpa. | Kluczowe postacie linii nauczania to Maitripada, Naropa, Tilopa, Marpa, Milarepa i Gampopa. | Kluczowymi postaciami linii przekazu są Naropa i Ratnākaraśānti, założyciel Drogmi, Khon Konchog Gyalpo, Sakya Pandita i Gorampa. | Kluczowymi postaciami linii przekazu są Atisa, jego uczeń Dromtön, założyciel Gelug, Je Tsongkhapa oraz Dalaj Lamowie. | Kluczowymi postaciami linii przekazu są Yumo Mikyo Dorje, Dolpopa i Taranatha. |
Nauki
Niektóre z nauk buddyzmu tybetańskiego to Mahamudra, Sześć Jog Naropy i Dzogczen.
Język
Klasyczny tybetański jest głównym językiem dla Tybetańczyków. Jednak teksty były tłumaczone również na język mongolski, manchu i chiński.
Klasztory (miejsca kultu)
Monastycyzm był podstawą buddyzmu w Tybecie. W Tybecie istniało ponad 6000 klasztorów, jednak prawie wszystkie zostały zniszczone przez chińskich czerwonych strażników podczas rewolucji kulturalnej. Większość z głównych klasztorów została przynajmniej częściowo odrestaurowana, podczas gdy wiele innych pozostaje w ruinach.
Klasztor Lamayuru.
Dzisiaj
Obecnie buddyzm tybetański rozprzestrzenił się na cały świat wschodni z wyjątkiem Azji Południowo-Wschodniej. Praktykowany jest na Płaskowyżu Tybetańskim, w Nepalu, Bhutanie, Mongolii, Kałmucji, Syberii, rosyjskim Dalekim Wschodzie, północno-wschodnich Chinach, Arunachal Pradesh. Jest to religia państwowa Bhutanu. Indyjskie regiony Sikkim, Ladakh, Himachal Pradesh, West Bengal są również domem dla dużych populacji buddyzmu tybetańskiego. Istnieją również społeczności w południowych Indiach.
Buddyzm tybetański rozszerzył się na Zachód i cały świat. Wśród sławnych praktykujących są Brandon Boyd, Richard Gere, Adam Yauch, Jet Li, Jackie Chan, Sharon Stone, Allen Ginsberg, Philip Glass, Mike Barson i Steven Seagal.
Powiązane strony
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest buddyzm tybetański?
O: Buddyzm tybetański to gałąź buddyzmu mahajana, która wywodzi się z Tybetu i jest jedną z trzech głównych gałęzi buddyzmu praktykowanych do dziś.
P: Jakie są pozostałe dwie główne gałęzie buddyzmu praktykowane do dziś?
O: Pozostałe dwie główne gałęzie buddyzmu praktykowane do dziś to buddyzm han i therawada.
P: Gdzie buddyzm tybetański jest najczęściej praktykowany?
O: Buddyzm tybetański jest najczęściej praktykowany w Himalajach, Azji Środkowej i na Syberii.
P: Co obejmuje buddyzm tybetański?
O: Buddyzm tybetański obejmuje wszystkie nauki buddyjskie, znane również jako "trzy pojazdy".
P: Jakie ślubowania praktykują wszystkie tradycje buddyzmu tybetańskiego?
O: Wszystkie tradycje buddyzmu tybetańskiego praktykują ślubowania moralnej dyscypliny (Pratimoksha) pojazdu słuchacza (Shrāvakayāna); ślubowania uniwersalnego wyzwolenia i filozofii wielkiego pojazdu (Mahāyāna); oraz ślubowania i specjalne metody tajemnego pojazdu mantry (Vajrayāna).
Q: Czym jest pojazd Shrāvakayāna?
O: Pojazd Shrāvakayāna jest pojazdem słuchacza, który skupia się na indywidualnym wyzwoleniu od cierpienia.
Q: Czym jest pojazd wadżrajany?
O: Pojazd Wadżrajany jest pojazdem sekretnej mantry, który obejmuje użycie specjalnych metod i przyrzeczeń w celu osiągnięcia oświecenia.
Przeszukaj encyklopedię