Susanoo — bóg mórz i burz w shintō, zabójca Yamata-no-Orochi

Susanoo (po japońsku: 須佐之男命, Susanoo-no-Mikoto; również zromanizowana jako Susano'o, Susa-no-O i Susanowo) jest kami morza i sztormów w shintō. W mitologii japońskiej występuje jako bóg burz, ale także — w zależności od wersji podań — jako opiekun żeglarzy, rybaków i osób zajmujących się rolnictwem oraz jako postać o gwałtownym, nieprzewidywalnym charakterze.

Pochodzenie i rodzina

Susano'o jest bratem Amaterasu, bogini słońca, i Tsukuyomi, boga księżyca. Wszystkie trzy postacie pochodzą z mycia ciała boga Izanagi: Amaterasu urodziła się, gdy Izanagi umył lewe oko, Tsukuyomi — z prawego oka, a Susano'o z mycia nosa. W źródłach takich jak Kojiki i Nihon Shoki występują różne warianty tych opowieści, co prowadzi do licznych interpretacji ich znaczenia i relacji rodzinnych.

W jednej z najważniejszych opowieści o Susano'o dochodzi do dramatycznej rywalizacji między nim a siostrą. Zanim miał opuścić niebo na polecenie Izanagi, poszedł pożegnać się z Amaterasu. Siostra zaproponowała test: każda z osób miała stworzyć ludzi z przedmiotów drugiej. Amaterasu stworzyła trzy kobiety z miecza Susano'o, a Susano'o — pięciu mężczyzn z jej naszyjnika. Amaterasu uznała, że mężczyźni należą do niej, ponieważ powstali z jej przedmiotu. W odpowiedzi Susano'o popadł w akt destrukcji: zniszczył pola ryżowe, wrzucił martwego kucyka do jej krosna oraz w gniewie zabił jedną z jej pomocnic. Zszokowana Amaterasu schowała się w Ama-no-Iwato, "niebiańskiej jaskini skalnej", przez co świat pozostał na pewien czas pogrążony w ciemnościach.

Amaterasu później została wywiedziona z jaskini dzięki podstępowi innych bogów, którzy urządzili wesołe zgromadzenie, by sprowokować ciekawość bogini. W efekcie Susano'o został ukarany wygnaniem z nieba i zstąpił na ziemię.

Yamata-no-Orochi i miecz Kusanagi

Po zejściu na ziemię Susano'o udał się do prowincji Izumo, gdzie spotkał stare małżeństwo w rozpaczy — siedem z ich ośmiu córek już zginęło z rąk ogromnego, ośmiogłowego węża Yamata-no-Orochi, a kolej na Kushi-inada-hime (Równoważącą-Pole) miała nastąpić wkrótce. Po obietnicy małżeństwa Susano'o zgodził się pomóc. Przygotował plan: poprosił rodzinę, aby uwarzyła osiem misek sake i ustawiła je wokół węża. Gdy Orochi upił się i zasnął, Susano'o uciął mu wszystkie głowy.

Z jednego z ogonów Orochi wydobył miecz, który nazwał Ame-no-Murakumo-no-Tsurugi ("Niebiański miecz zbierający chmury"), później znany jako Kusanagi-no-Tsurugi. Miecz ten został podarowany Amaterasu jako gest pojednania i włączony do skarbu symbolicznego: wraz z Yata-no-Kagami (lustro) i magatama (święte klejnoty) tworzy trzy cesarskie regalia Japonii — dowód boskiego pochodzenia i prawa do panowania. Według podań miecz trafił potem do Ninigi, przodka cesarza Jimmu.

Kult, miejsca kultu i znaczenie

Susano'o cieszy się szczególną czcią w regionie Izumo i w wielu sanktuariach poświęconych jemu. Jego postać jest ambiwalentna — z jednej strony groźna i destrukcyjna (bóg burz), z drugiej zaś opiekuńcza (niszczy potwory, przywraca porządek, zapewnia urodzaje). W religijnych praktykach Shintō pojawia się zarówno jako bóg natury, jak i jako bóstwo związane z ochroną przed nieszczęściami.

W historii religii japońskiej występuje również synkretyzm: w niektórych ośrodkach Susano'o bywa utożsamiany lub łączony z postaciami buddyjskimi (np. Gozu Tennō), co wpłynęło na lokalne obrzędy i festiwale. Przykładem jest znany festiwal Gion Matsuri w Kioto, w którego tradycji historycznie występowały elementy związane z kultem bóstw mających chronić przed epidemiami i klęskami, a później łączonych z Susano'o.

Wizerunek, symbolika i współczesne odniesienia

Ikonografia Susano'o bywa różna — bywa przedstawiany jako wojowniczy mężczyzna z mieczem, czasem w asyście konia (odniesienie do mitu o kucyku) lub innych atrybutów burzy i morza. Jego cechy to impulsywność, siła, ale też zdolność do naprawienia szkody i ochrony ludzi przed potworami.

Współcześnie postać Susano'o bywa wykorzystywana w literaturze, sztuce, mangach, anime i grach wideo — przykładowo elementy jego mitu (zwłaszcza technika i miecz Kusanagi) pojawiają się w popularnych produkcjach kultur masowej. Takie reinterpretacje często podkreślają zarówno jego dziką naturę, jak i rolę bohatera-przeciwpotwora.

Źródła i warianty opowieści

Najważniejszymi źródłami podań o Susano'o są klasyczne kroniki japońskie, przede wszystkim Kojiki i Nihon Shoki, w których niekiedy znajdują się sprzeczne lub różniące się detalami wersje tych samych zdarzeń. W literaturze naukowej i folklorze japońskim badacze analizują te warianty, starając się rozpoznać regionalne wpływy, funkcje kultowe i symbolikę mitów.

Postać Susano'o jest zatem jednym z kluczowych i najbardziej złożonych bóstw japońskiego panteonu — bóstwem burz i morza, ale też bohaterem-likwidatorem potwornych sił, którego czyny i atrybuty (zwłaszcza miecz Kusanagi) mają trwałe znaczenie w japońskiej mitologii i kulturze.