Święty Mikołaj (ok. 270 – 6 grudnia 343), czyli Nikolaos z Myry, był biskupem Myry w Azji Mniejszej. Jego postać łączy w sobie historyczne fakty i bogatą warstwę legendarną; w tradycji chrześcijańskiej uchodzi za wzór miłosierdzia, opiekuna ubogich i orędownika w trudnych sprawach.

Życie i biskupstwo

Urodził się w greckiej kolonii Patara, położonej w Azji Mniejszej. Myra leży niedaleko Antalyi, na terenie dzisiejszej Turcji. Według przekazów pochodził z zamożnej rodziny, która przekazała mu majątek na cele charytatywne. Został wyświęcony na biskupa Myry i zyskał sławę jako gorliwy duszpasterz, obrońca wiary i człowiek czyniący dobro wobec najuboższych.

Cuda i legendy

Na osobę Mikołaja nałożona jest wiele cudownych opowieści. Najsłynniejsze legendy mówią o:

  • potajemnym dawaniu prezentów ubogim rodzinom — znanej historii o trzech córkach ubogiego mieszczanina, którym Mikołaj miał podarować posag, podrzucając nocą złoto;
  • ocaleniu żeglarzy przed sztormem, co przyniosło mu miano opiekuna żeglarzy i podróżnych;
  • wskrzeszeniu trzech dzieci — opowieść podkreślająca jego rolę jako cudotwórcy;
  • udziale (według niektórych tradycji) w Soborze Nicejskim (325) jako orędowniku ortodoksji — choć historyczne źródła są w tej kwestii fragmentaryczne.

W ikonografii często przedstawia się go jako biskupa trzymającego trzy złote kule lub torby z pieniędzmi (symbol darów dla ubogich), a także z atrybutami związanymi z morzem i dziećmi.

Relikwie i Bazylika w Bari

W XI wieku jego szczątki zostały przewiezione do Bari we Włoszech, aby uchronić je przed tureckimi (muzułmańskimi) najeźdźcami. W Bari wzniesiono specjalną bazylikę — Bazylikę św. Mikołaja, która stała się ważnym miejscem pielgrzymkowym zarówno dla wiernych łacińskich, jak i prawosławnych. Relikwie w Bari do dziś przyciągają pielgrzymów; wokół ich translacji powstały liczne opowieści i debaty dotyczące autentyczności oraz roli tego aktu w średniowiecznej polityce religijnej.

Patron i kult

Mikołaj jest patronem bardzo wielu grup: żeglarzy, kupców, dzieci, studentów, szkół, miast i parafii. W tradycji znany jest także jako obrońca niewinnych i opiekun niesłusznie oskarżonych — stąd w niektórych przekazach pojawiają się skojarzenia z osobami uwięzionymi lub fałszywie oskarżonymi. Historyczne źródła nie potwierdzają, aby patronował „złodziejom i mordercom” w sensie aprobującym przestępstwa; takie sformułowanie wynika raczej z błędnej interpretacji niektórych dawnych katalogów patronatów. Jego kult był szeroko rozpowszechniony w całej Europie od średniowiecza.

Święto, zwyczaje i wpływ kultu

Jego wspomnienie liturgiczne przypada 6 grudnia. W wielu krajach Europy Środkowej i Zachodniej tradycja rozdawania drobnych prezentów dzieciom w tym dniu (lub w przeddzień) przekształciła się z czasem w obyczaj św. Mikołaja lub Sinterklaasa, który stał się też jednym z historycznych źródeł postaci Santa Clausa w kulturze popularnej.

Kult św. Mikołaja jest żywy zarówno w Kościołach prawosławnych, jak i katolickich, gdzie jego postać łączy nabożeństwo z lokalnymi obyczajami i tradycjami bożonarodzeniowymi.

Znaczenie

Święty Mikołaj łączy w sobie cechy świętego opiekuna i cudotwórcy oraz symbol hojności wobec potrzebujących. Jego kult, rozprzestrzeniany przez relikwie, legendy i obrzędy, wpłynął na obyczaje świąteczne wielu narodów i trwa jako element dziedzictwa religijnego oraz kulturowego.