Pozytywizm — definicja, historia i zasady filozofii nauki (Comte)
Poznaj pozytywizm: definicja, historia i zasady filozofii nauki według Comte’a — od trzech faz wiedzy po metodę naukowej interpretacji i znaczenie dla współczesnej nauki.
Pozytywizm to przekonanie, że ludzka wiedza powstaje w wyniku naukowej interpretacji danych obserwacyjnych.
Podejście to jest stałym "tematem w historii myśli zachodniej od starożytnych Greków po dzień dzisiejszy". Termin ten został użyty na początku XIX wieku przez filozofa i socjologa Auguste'a Comte'a.
Comte, socjolog, wierzył w trzyczęściowy model ludzkiej wiedzy. Twierdził, że przechodziła ona przez fazy. Istniał światopogląd religijny i światopogląd metafizyczny, zanim zaczęto rozważać interpretację naukową. Metoda pozytywistyczna nie powinna już, zdaniem Comte'a, zmierzać do ujawnienia ostatecznych przyczyn. Powinna raczej skupić się na tym, jak dane są ze sobą powiązane. Naukowcy po prostu interpretowaliby te korelacje. Cała ludzka wiedza może być tylko względnie prawdziwa, więc Comte z uwagą przyglądał się tym interpretacjom. Późno dziewiętnastowieczni filozofowie nauki, od Heinricha Hertza do Ernsta Macha, dyskutowali w końcu nad specyficznymi wymaganiami operatywnych teorii naukowych i praw fizycznych, takimi jak przewidywalność wyników w eksperymentach i funkcjonalność praw w obliczeniach.
Główne założenia pozytywizmu
- Oparcie na obserwacji i doświadczeniu: wiedza naukowa powinna wyrastać z empirycznych danych, a nie z intuicji czy spekulacji metafizycznej.
- Prymat faktów nad metafizyką: pytania o „ostateczne przyczyny” ustępują miejsca badaniu regularności, korelacji i prawidłowości w zjawiskach.
- Metoda naukowa: klasyfikacja, porządkowanie faktów, formułowanie praw i testowanie przewidywań w eksperymentach.
- Weryfikacjonizm (w różnych formach): twierdzenia sensowne są te, które dają się potwierdzić empirycznie lub operacyjnie zdefiniować.
- Obiektywizm i uniwersalność: dążenie do obiektywnej wiedzy możliwej do weryfikacji przez różnych obserwatorów.
Auguste Comte i „prawo trzech stadiów”
Comte sformułował tzw. prawo trzech stadiów: rozwój myśli ludzkiej przebiega według stadiów teologicznego (wyjaśnienia przez nadprzyrodzone byty), metafizycznego (abstrakcyjne pojęcia i siły) oraz pozytywnego (badanie zjawisk za pomocą obserwacji i klasyfikacji). Comte widział naukę jako narzędzie porządku i postępu społecznego — uznał socjologię za „najwyższą” naukę, integrującą wyniki innych dyscyplin, i proponował program reform oparty na wiedzy naukowej.
Metoda i praktyka naukowa w ujęciu pozytywistycznym
W praktyce pozytywizm kładzie nacisk na:
- dokładne obserwacje i pomiary,
- eksperyment jako próbę kontroli warunków i weryfikacji przewidywań,
- klasyfikację zjawisk oraz formułowanie praw opisowych i funkcjonalnych,
- stosowanie języka precyzyjnego i, tam gdzie to możliwe, operacyjnych definicji pojęć (by zredukować niejasność).
Rozwój i odgałęzienia
W XIX i XX wieku pozytywizm ewoluował i rozgałęził się. Wspomniani w tekście Heinrich Hertz i Ernst Mach przyczynili się do dyskusji nad rolą modeli, pojęć operacyjnych i wymogów precyzji w naukach przyrodniczych. W XX wieku pojawiła się forma nazwana logiczny pozytywizm (czy „neopozytywizm”) związana z Kołem Wiedeńskim, która kładła nacisk na analizę językową i kryterium weryfikacji sensowności wypowiedzi naukowych.
Krytyka i ograniczenia
- Problem indukcji: klasyczna krytyka (m.in. od Davida Hume'a) wskazuje, że obserwacje nie gwarantują prawdziwości uogólnień — sama obserwacja nie uzasadnia konieczności przyszłych zjawisk.
- Granice weryfikacji: rygorystyczny weryfikacjonizm okazał się niewystarczający — wiele pojęć teoretycznych nie da się bezpośrednio zweryfikować, choć są użyteczne (problemy te ujmowali także krytycy Koła Wiedeńskiego).
- Popper i falsyfikacjonizm: Karol Popper zaproponował alternatywę — testowalność i odrzucalność teorii (falsyfikacja) zamiast poszukiwania ostatecznej weryfikacji.
- Teoria a obserwacja: współczesna epistemologia nauki podkreśla, że obserwacje są często „naładowane teoretycznie” — wyniki zależą od użytej teorii, instrumentów i interpretacji (problem Duhema–Quine'a).
Wpływ społeczny i kulturowy
Pozytywizm miał duży wpływ na rozwój nowoczesnej nauki, szkolnictwa, administracji i projektów reform społecznych w XIX wieku. Wprowadził ideę, że decyzje społeczne i polityczne powinny opierać się na wiedzy empirycznej i badaniach. W kulturze i literaturze pojawiały się ruchy i nurty zainspirowane pozytywizmem, które promowały progres, edukację i praktyczne zastosowania wiedzy.
Znaczenie dziś
Pozytywizm jako całość nie jest dzisiaj poglądem bezkrytycznie przyjmowanym, ale jego dziedzictwo — ufność w metodę naukową, nacisk na dane empiryczne i wymaganie testowalności hipotez — pozostaje centralne dla współczesnej nauki. Współczesne filozofie nauki uwzględniają zarówno wartości pozytywistyczne (empiryzm, eksperyment), jak i ich krytykę (teoretyczność obserwacji, problematyka metodologii). Dzięki temu dyskusja o granicach i możliwościach naukowego poznania trwa nadal.
Zasady
W swoim najsilniejszym pierwotnym sformułowaniu, pozytywizm może być rozumiany jako zbiór pięciu zasad:
- Jedność metody naukowej - tzn. logika dociekań jest taka sama we wszystkich naukach (społecznych i przyrodniczych).
- Celem nauki jest wyjaśnianie i przewidywanie.
- Wiedza naukowa jest testowalna. Badania mogą być udowodnione tylko za pomocą środków empirycznych, a nie samych argumentów. Badania powinny być w większości dedukcyjne, tzn. logika dedukcyjna jest wykorzystywana do tworzenia twierdzeń, które mogą być testowane (teoria prowadzi do hipotezy, która z kolei prowadzi do odkrycia i/lub badania dowodów). Badania powinny być obserwowalne za pomocą ludzkich zmysłów. Argumenty nie wystarczą, czysta wiara nie wchodzi w rachubę.
- Nauka nie jest równoznaczna ze zdrowym rozsądkiem. Naukowcy muszą uważać, aby zdrowy rozsądek nie wpłynął na ich badania.
- Nauka powinna być tak neutralna pod względem wartości, jak to tylko możliwe. Ostatecznym celem nauki jest tworzenie wiedzy, niezależnie od polityki, moralności czy wartości wyznawanych przez osoby zaangażowane w badania. Nauka powinna być oceniana przez logikę, a w idealnym przypadku tworzyć uniwersalne warunki.
- Eksperymenty muszą umożliwiać weryfikację stwierdzeń w dowolnym miejscu i czasie.
W przeciwieństwie do materialistów pozytywiści nie wysuwają żadnych twierdzeń o pierwotnej substancji, takiej jak materia. Zakładają oni, że mamy dane i że interpretujemy te dane. Idea materialnego świata o trzech wymiarach jest dla pozytywistów tylko dobrym modelem, który pozwala na obsługę doświadczeń życia codziennego. Jeśli astronomia ma do czynienia z bardziej złożonymi danymi, które nie mogą być konsekwentnie obsługiwane w takim modelu, będzie musiała wymyślić inny model. Pozytywiści z początku XX wieku, tacy jak Ernst Mach, twierdzili, że najlepszy model to model najbardziej "ekonomiczny", to znaczy taki, którego możemy najlepiej użyć w obliczeniach i przewidywaniach.
Pomysł, że wszystkie prawa fizyczne mogą być użyteczne, pochodzi od Auguste'a Comte'a. Comte twierdził, że wszystkie teorie są jedynie "względnie" prawdziwe, i że nawet prawo powszechnego ciążenia Izaaka Newtona było, ściśle rzecz biorąc, niczym innym jak konwencją społeczną - prawdziwą, dopóki nowe dane nie zmuszą nas do znalezienia lepszej teorii.
Pozytywizm logiczny
Był to ważny rozwój w Wiedniu na początku XX wieku, prowadzony przez Moritza Schlicka i poszerzony przez Ludwiga Wittgensteina. Pozytywiści logiczni twierdzili, że stwierdzenia, których prawdziwości lub fałszywości nie można dowieść, nie mają znaczenia.
Utrzymywał on nie tylko, że propozycje są prawdziwe lub fałszywe, ale że stwierdzenia, które nie mogą być wykazane jako prawdziwe lub fałszywe, są bez znaczenia. Tak więc stwierdzenia takie jak "Jest Bóg" lub "Nie ma Boga" nie są prawdziwe lub fałszywe, ale pozbawione znaczenia, ponieważ nie można ich udowodnić lub obalić.
Moritz Schlick, ojciec założyciel logicznego pozytywizmu i Koła Wiedeńskiego.
Operacjonalizm
To był pomysł P.W. Bridgmana, laureata Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za rok 1946. Chodziło o to, że pojęcie w nauce jest definiowane przez sposób, w jaki się je mierzy. Jeśli ktoś myśli o spinie elektronu, czy zakrzywieniu przestrzeni, to nie są to pojęcia codzienne. W codziennym życiu nie widzi się elektronów, nie widzi się też zakrzywienia przestrzeni. Opierają się one na wynikach eksperymentów, w których mierzono fundamentalne własności, takie jak czas, światło, masa, ładunek elektryczny i tak dalej. Bridgman miał na myśli to, że ich znaczenie tkwi w sposobie, w jaki dokonano pomiarów.
Przykłady
- Szczególna teoria względności zależała od operacyjnych definicji zdarzeń równoczesnych i odległości, to znaczy od dostarczenia operacji potrzebnych do zdefiniowania tych pojęć.
- W mechanice kwantowej pojęcie definicji operacyjnych jest ściśle związane z pojęciem "obserwabli", czyli definicji opartych na tym, co można zmierzyć.
- Operacjonizm jest spotykany w innych naukach. W psychologii inteligencję często definiuje się jako wynik pomiaru za pomocą standardowego testu IQ. Oczywiście jest to kontrowersyjne, ponieważ nasze codzienne rozumienie słowa "inteligencja" jest o wiele bardziej złożone i zróżnicowane.
Pozytywizm komtejski
Pozytywizm dziewiętnastowieczny - czy też "pozytywizm komtejski" - zawierał zarys proponowanego rozwoju. Miał on prowadzić od prymitywnych wyjaśnień, poprzez myśl religijną i monoteizm, do pozytywizmu jako uniwersalnej teorii i praktyki naukowej. Teoria ta była bardzo wpływowa wśród historyków kultury. Doprowadziła ona Comte'a do stworzenia "religii ludzkości" jako świeckiego substytutu wszystkich religii. Wywołało to oburzenie wśród naukowców, którzy byli gotowi przyjąć założenia naukowe, ale nie byli zainteresowani tworzeniem zastępczej religii.
Do dziś można zwiedzać świątynie w Rio de Janeiro, Porto Alegre i Kurytybie w Brazylii oraz w Paryżu zbudowane przez XIX-wiecznych pozytywistów komtejskich. Londyn miał swoje stowarzyszenie pozytywistów. Turecki przywódca Mustafa Kemal Atatürk był mocno zainteresowany pozytywizmem jako podstawą sekularyzacji narodu, który próbował zbudować.
Termin pozytywizm nie jest dziś już związany z konstrukcją świeckiej religii, ale bardziej z opisem metody naukowej.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest pozytywizm?
O: Pozytywizm to przekonanie, że ludzka wiedza jest tworzona przez naukową interpretację danych obserwacyjnych.
P: Kto był filozofem i założycielem socjologii, który jako pierwszy użył terminu "pozytywizm"?
O: Filozofem i założycielem socjologii, który jako pierwszy użył terminu "pozytywizm" był Auguste Comte.
P: Co Auguste Comte sądził o ludzkiej wiedzy?
Auguste Comte wierzył w trzyczęściowy model ludzkiej wiedzy. Twierdził, że przechodziła ona przez fazy. Istniał światopogląd religijny i światopogląd metafizyczny, zanim rozważono interpretację naukową.
P: Do czego według Comte'a nie powinna już dążyć metoda pozytywistyczna?
O: Według Comte'a metoda pozytywistyczna nie powinna już dążyć do ujawnienia ostatecznych przyczyn. Powinna raczej skupiać się na tym, w jaki sposób dane są ze sobą powiązane.
P: Jak według Comte'a naukowcy powinni interpretować korelacje?
O: Według Comte'a naukowcy powinni po prostu interpretować te korelacje.
P: O czym dyskutowali filozofowie nauki końca XIX wieku?
O: Filozofowie nauk z końca XIX wieku dyskutowali na temat konkretnych wymagań stawianych funkcjonalnym teoriom naukowym i prawom fizycznym, takich jak przewidywalność wyników eksperymentów i funkcjonalność praw w obliczeniach.
P: Co Comte sądził o tym, że ludzka wiedza jest względnie prawdziwa?
O: Comte wierzył, że cała ludzka wiedza może być tylko względnie prawdziwa, więc przyjrzał się tym interpretacjom.
Przeszukaj encyklopedię