Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) — cechy, biologia i występowanie
Dziobak (Ornithorhynchus anatinus) — unikatowy monotrem: cechy, zachowania, biologia i występowanie we wschodniej Australii. Poznaj jego jaja, kloakę i środowisko.
Dziobak (kaczodzioby) (Ornithorhynchus anatinus) to mały ssak z rzędu Monotremata, występujący we wschodniej Australii oraz na Tasmanii. Jest zwierzęciem półwodnym — długie godziny spędza w wodzie, choć na lądzie buduje nory i wychowuje młode.
Żyje w rzekach, strumieniach, jeziorach oraz wzdłuż wybrzeży zatok i estuariów, na terenach z dostępem do miękkiego dna, gdzie może odżywiać się i kopać nory. Jest to jedna z dwóch rodzin ssaków, które składają jaja. Drugą jest Echidna, która ma cztery gatunki. Po raz pierwszy dziobak został szczegółowo opisany przez naturalistów na początku XIX wieku; jego niezwykły wygląd i łączenie cech ssaka, ptaka i płaza przez dłuższy czas wzbudzały zdumienie wśród biologów.
Wygląd i adaptacje
Dziobak ma wydłużone, spłaszczone ciało pokryte gęstym, wodoodpornym futrem, które chroni przed utratą ciepła. Charakterystycznym elementem jest szeroki, miękki "dziób" przypominający kaczęcy, będący przekształconymi szczękami; w rzeczywistości to bardzo wyspecjalizowany narząd zmysłowy. Kończyny przednie są wyposażone w błony pławne, ułatwiające pływanie; ogon jest spłaszczony i służy do magazynowania tłuszczu oraz jako ster podczas poruszania się w wodzie. Długość ciała dorosłego osobnika wynosi zwykle 40–60 cm (wraz z ogonem), a masa 0,7–2,4 kg, zależnie od płci i regionu.
Zmysły i sposób zdobywania pokarmu
Dziobak poluje najczęściej nocą i o zmierzchu; nurkuje i przeszukuje dno cieków wodnych w poszukiwaniu bezkręgowców (larwy owadów, skorupiaki, mięczaki), a także małych ryb i skorupiaków. Dziób wyposażony jest w narządy elektro- i mechanoreceptywne: rejestruje słabe pola elektryczne wytwarzane przez mięśnie ofiar oraz ruchy mechaniczne w mule. Podczas nurkowania dziobak zamyka oczy, uszy i nozdrza, polegając głównie na tych zmysłach. Znalezione pokarmy przechowuje w policzkach i przynosi do powierzchni, gdzie je rozdrabnia.
Rozmnażanie i rozwój
Ssaki te nazywane są monotremami, ponieważ mają wspólny tylny otwór zwany kloaką. Przez ten otwór kał i mocz są wydalane (oddawane), a także odbywa się aktywność seksualna. Jest to prymitywna ("bazalna") cecha czworonogów, którą posiadają dziś monotremy, ptaki i gady. Bardziej "zaawansowane" ("pochodne") ssaki mają system, w którym tył ma dwa otwory.
Samice składają zwykle 1–3 jaja, które są inkubowane przez okres około 10–12 dni w wykopanej noreczce. Po wykluciu młode są bezradne, nagie i niewidome; karmione są mlekiem matki. Dziobak nie ma sutków — mleko wydzielane jest na skórę i zbiera się w zagłębieniach futra, skąd młode liżą je bezpośrednio.
Cechy szczególne i obronne
Samce dziobaka mają gruczoły jadowe połączone z ostrogami na tylnych kończynach; jad jest używany głównie w walce między samcami w okresie godowym i może być bolesny dla ludzi (nie jest jednak śmiertelny dla dorosłych). To rzadka cecha wśród ssaków — stałe lub sezonowe trujące narządy.
Zachowanie
Dziobaki prowadzą samotniczy tryb życia poza okresem rozrodu. Budują nory ziemne z kilkoma izbami i wejściami, często z częścią gniazdową powyżej poziomu wody. Są dobrymi pływakami i nurkami — mogą przebywać pod wodą nawet do dwóch minut, wydychając powietrze przed zanurzeniem i spędzając większość czasu poszukując pokarmu.
Występowanie i siedlisko
Dziobak występuje głównie we wschodniej Australii, w tym na Tasmanii. Preferuje czyste, dobrze natlenione wody z dostępem do roślinności przybrzeżnej i miękkich brzegów, które umożliwiają kopanie nor. Lokalnie występuje także w nisko położonych obszarach przybrzeżnych i estuariach.
Stan populacji i ochrona
Populacje dziobaka są wrażliwe na degradację siedlisk: zanieczyszczenie wód, regulacje rzeczne, fragmentacja korytarzy wodnych, wylesianie brzegów, susze i zmiany klimatu mogą negatywnie wpływać na liczebność. Dziobak jest objęty ochroną prawną w Australii, prowadzi się monitoring i działania na rzecz ochrony siedlisk oraz przywracania naturalnych warunków hydrologicznych. Lokalne populacje bywają podatne na wyginięcie wskutek wprowadzenia gatunków obcych lub poważnych zmian środowiskowych.
Liczba mnoga platypusów to po prostu "platypus". W języku polskim powszechnie stosuje się jednak formę "dziobaki" jako liczbę mnogą od nazwy "dziobak".
Ze względu na swój wyjątkowy zestaw cech — łączenie cech ssaków (mleko, futro), gadów (jaja, kloaka) i wyjątkowych adaptacji (elektroreceptory, jad) — dziobak jest często przywoływany jako przykład ewolucyjnej mozaiki i ważny obiekt badań nad pochodzeniem ssaków.
Jakie to jest zwierzę?
Platypus wygląda podobnie do bobra, ma brązowe, futrzane ciało i szeroki, płaski ogon. W przeciwieństwie do bobra, nie ma stóp (palców), które są dobre do pływania. Jego nos jest duży i gumowaty. Ze względu na ten nos platypus jest czasami nazywany "kaczym dziobem". Jest on podobny do kaczego dzioba (pyska). Platfusy mogą być duże lub małe. Większe platypy żyją na Tasmanii, a mniejsze w Queensland. Dorosłe osobniki mogą ważyć mniej niż 1 kg (2 lb) lub do 3 kg (7 lb). Jego ciało może mieć od 30 cm (12 cali) do 40 cm (16 cali) długości. Jego ogon może mieć od 10 cm (4 in) do 15 cm (6 in) długości. Samce są o jedną trzecią (1/3) większe od samic.
Samiec platypusa ma ostry grzbiet na dwóch tylnych kostkach, zwany ostrogami, które zawierają jad. Nie zabije on człowieka, ale wiadomo, że trucizna może zabić małe zwierzęta, takie jak psy, i spowodować ból trwający nawet cztery miesiące. Ilość trucizny wzrasta w sezonie rozrodczym.
Co jedzą
Platypus śpi w ciągu dnia, a porusza się głównie w nocy. Jest bardzo dobrym pływakiem i większość czasu spędza w wodzie. Palce u jego stóp są złączone. Kiedy pływa, popycha się poruszając przednimi dwoma stopami. Ogon i tylne stopy pomagają mu skręcać w lewo lub w prawo, ale nie sprawiają, że jest szybszy.
Platypus zjada inne zwierzęta. Zjada robaki, larwy owadów, krewetki i yabbie, które są rodzajem słodkowodnych raków. Zwierzęta te wykopuje z dna rzeki za pomocą dzioba lub łapie je podczas pływania. Jego nos potrafi wyczuć wiele rzeczy, których inne nosy nie potrafią. Platypus wyczuwa elektryczność od innych zwierząt. Podczas pływania ma zamknięte oczy i korzysta tylko z innych zmysłów, takich jak słuch, dotyk i zmiany pola elektrycznego. Platfus może również polować bez użycia oczu. Są to przystosowania do życia w rzekach, gdzie woda jest nieprzezroczysta z osadem.
Reprodukcja
Na lądzie, platypus żyje w norach na brzegach rzek. Nory te mają od 3 m (10 stóp) do 8 m (26 stóp) długości. Robi te dziury w brzegu rzeki nieco powyżej wody. Lubi je ukrywać pod korzeniami. Kiedy samica platypusa jest w ciąży, robi znacznie większe dziury, do 20 m długości. W kilku miejscach blokuje tunel ziemią. Na końcu tunelu buduje gniazdo z trzciny dla swoich jaj.
Platypus składa jaja w swoim gnieździe. Kiedy dzieci wychodzą z jaj po około dziesięciu dniach, trzymają się matki. Matka produkuje mleko dla nowych dzieci. Dziobak nie ma brodawek sutkowych, ale mleko wypływa przez małe otwory w skórze. Młode piją mleko ze skóry matki, gdy ta leży na plecach. W szóstym tygodniu życia dzieci mają już futro i mogą wychodzić z nory na krótkie wycieczki. Po czterech miesiącach nie potrzebują już mleka matki.
Długie pozostawanie młodych na utrzymaniu, dostarczanie im mleka i sposób uczenia się poprzez zabawę to cechy zaawansowane. Monotremy dzielą je z wszystkimi innymi ssakami. Monotremy są mieszanką cech prymitywnych i zaawansowanych, sytuacja ta znana jest jako ewolucja mozaikowa.
Gdzie mieszkają
Platypus żyje w małych strumieniach i rzekach na dużym obszarze wschodniej Australii. Na powyższej mapie zaznaczono je ciemnofioletowym kolorem. Był widziany w jeziorach alpejskich w Tasmanii na południu, a na północy w Queensland aż do Cape York Peninsula w tropikalnych rzekach lasów deszczowych.
W przeszłości platfusy żyły w Południowej Australii, ale już nie żyją. Na Wyspie Kangura są platypy, ale zostały one tam sprowadzone w ramach próby ratowania zwierząt, o których ludzie myśleli, że mogą wyginąć. W większości dorzecza Murray-Darling pozostało bardzo niewiele, jeśli w ogóle, platyp. Woda tam nie jest dobra, ponieważ ludzie użyli jej do uprawy roślin i wycięli drzewa z ziemi. Dziwne jest to, że platypus nie żyje w niektórych zdrowych rzekach. Żyje w niektórych mniej zdrowych rzekach przybrzeżnych, na przykład w rzece Maribyrnong w Wiktorii.
Platfusy są trudne do zobaczenia w naturze. Nie lubią terenów zamieszkałych przez ludzi, większość czasu spędzają pod ziemią lub pod wodą, a w ciągu dnia śpią. W Parku Narodowym Eungella w Queensland są miejsca nad rzeką z tarasami widokowymi, gdzie dzikie platypusy można zobaczyć każdego wieczoru.
Przeszłość i przyszłość
Pierwszy okaz platfusa przybył do Anglii w 1799 roku w postaci skóry martwego platfusa, aby biolodzy mogli go zbadać. Początkowo naukowcy myśleli, że skóra jest żartem, ponieważ uważali, że żadne zwierzę nie może wyglądać tak dziwnie. Myśleli, że jakiś Azjata zrobił ją z kawałków różnych zwierząt.
W 1939 roku magazyn "National Geographic" opublikował artykuł o platfusie. Wielu ludzi na całym świecie nigdy nie słyszało o platfusie. Historia opowiadała o tym, jak trudno było wychowywać młode w ogrodach zoologicznych. Nawet dzisiaj, ludzie podnieśli tylko kilka z nich. David Fleay z HealesvilleSanctuary w Wiktorii miał pierwszego udanego platfusa w 1946 roku. Prawie udało mu się to ponownie w 1972 roku w David Fleay Wildlife Park w Burleigh Heads w Queensland, ale platypus zmarł w wieku 50 dni. Healesville wyhodowało kolejnego w 1998 i ponownie w 2000 roku. Zoo Taronga w Sydney wyhodowało bliźnięta w 2003 roku, a kolejne urodziły się w 2006 roku.
Prawdopodobnie platfus nie wymrze całkowicie w najbliższej przyszłości. Ekolodzy mówią, że jest on "bezpieczny, ale zagrożony w przyszłości" (bezpieczny teraz, ale nie w przyszłości) lub powszechny, ale wrażliwy (jest ich teraz dużo, ale nie są bezpieczne). Mówią tak, ponieważ ludzie mogą sprawić, że woda stanie się niebezpieczna dla platfusów.
Zdjęcie platfusa
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest dzioborożec?
O: Dzioborożec jest małym ssakiem i jednym z zaledwie dwóch żyjących obecnie monotremów.
P: Gdzie żyje dziobak?
O: Dziobak żyje we wschodniej Australii, w rzekach i na brzegach rzek.
P: Jaka jest liczba mnoga od platypus?
O: Liczba mnoga od platypus to po prostu "platypus".
P: Ile rodzin ssaków składa jaja?
O: Tylko dwie rodziny ssaków składają jaja, a dziobak jest jedną z nich. Drugą jest Echidna, która ma cztery gatunki.
P: Kiedy dziobak został po raz pierwszy szczegółowo opisany?
O: Dziobak został po raz pierwszy szczegółowo opisany na początku XIX wieku.
P: Dlaczego monotremes są nazywane monotremes?
O: Monotremy są nazywane monotremami, ponieważ mają wspólny tylny otwór, kloakę. Przez ten otwór wydalany jest kał i mocz oraz odbywa się aktywność seksualna.
P: Które ssaki mają układ, w którym tylna część ciała ma dwa otwory?
O: Późniejsze ("pochodne") ssaki mają system, w którym tylna część ma dwa otwory, podczas gdy monotremy, ptaki i gady mają wspólną kloakę.
Przeszukaj encyklopedię