Wąwóz Oldupai (Olduvai) — stanowisko ewolucji człowieka w Tanzanii
Wąwóz Oldupai (Olduvai) — kluczowe stanowisko ewolucji człowieka w Tanzanii. Prehistoryczne znaleziska homininów (H. habilis, P. boisei, H. erectus, H. sapiens).
Olduvai Gorge to wąwóz o stromych zboczach położony w Wielkiej Dolinie Ryftowej, rozciągającej się przez Afrykę Wschodnią. Leży we wschodniej części równiny Serengeti w północnej Tanzanii i ma około 48 km długości. W odległości około 45 km znajduje się inne ważne stanowisko paleontologiczne — Laetoli.
Znaczenie naukowe
Wąwóz Olduvai jest jednym z najważniejszych miejsc badań nad prehistorycznym pochodzeniem człowieka i procesami jego ewolucji. Odkrycia kostne, narzędzia kamienne i warstwy osadów dostarczają wyjątkowo dobrze zachowanego zapisu zmian środowiska i fauny na przestrzeni milionów lat, co pozwala badaczom odtwarzać zachowania i adaptacje wczesnych homininów.
Stratygrafia i datowanie
Dolina zawiera wyraźnie rozdzielone warstwy osadów i tufów wulkanicznych. Dzięki obecności popiołów wulkanicznych możliwe było zastosowanie metod datowania radiometrycznego (np. potasowo-argonowego i argo-argo), co pozwoliło bardzo precyzyjnie określić wiek znalezisk. Z osadów Olduvai pochodzą materiały z szerokiego zakresu czasowego — od kilku milionów do kilkunastu tysięcy lat temu — co czyni to miejsce cennym archiwum zmian klimatu i ekosystemów.
Gatunki homininów i narzędzia
W warstwach Olduvai odnaleziono szczątki i ślady aktywności kilku grup homininów. Do najważniejszych należą:
- Homo habilis — związane z nim narzędzia kamienne z tzw. przemysłu oldowańskiego (Oldowan) datowane są na około 1,9 mln lat temu; wskazują na rozwój prostych technologii obróbki kamienia.
- Paranthropus boisei — znany także z okolicznych stanowisk; charakterystyczne, masywne uzębienie i żuchwa; kopalne szczątki tego taksonu w Olduvai datowane są na okres około 1,8 mln lat temu (w zależności od warstwy).
- Homo erectus — ślady obecności przypadają m.in. na młodsze warstwy osadów (rząd 1,2 mln lat temu i później), wraz z rozwojem bardziej zaawansowanych technologii kamiennych.
- Homo sapiens — obszar był ponownie użytkowany przez ludzi współczesnych; występowanie śladów aktywności człowieka nowoczesnego w późnym plejstocenie i holocenie obejmuje również okres rzędu dziesiątek tysięcy lat (m.in. zapisy sięgające kilkunastu tysięcy lat temu).
Warto podkreślić, że daty podawane dla poszczególnych znalezisk są przybliżone i zależą od przypisania do konkretnych warstw stratygraficznych.
Historia badań
Badania systematyczne w Olduvai rozpoczęły się w XX wieku; najgłośniejsze wykopaliska prowadzili m.in. Louis i Mary Leakey, którzy w latach 30.–60. XX w. odkryli tu liczne szczątki homininów i narzędzia kamienne. Jeden z najbardziej znanych odkryć Mary Leakey z 1959 r. to czaszka przypisywana Paranthropus boisei (dawniej Zinjanthropus), datowana na około 1,75 mln lat. Wyniki prac Leakeyów w znacznym stopniu ukształtowały współczesne rozumienie wczesnej ewolucji człowieka.
Środowisko i paleośrodowisko
W przeszłości obszar wąwozu bywał jeziorny lub podmokły — osady jeziorne, pradawne plaże i warstwy popiołów świadczą o zmieniających się warunkach klimatycznych. Analizy skamieniałości fauny i izotopowe badania osadów pozwalają rekonstruować przejścia między bardziej wilgotnymi a suchszymi fazami, co miało istotne znaczenie dla presji selekcyjnych działających na homininy.
Nazwa
Nazwa „Olduvai” pochodzi z błędnej transkrypcji masajskiego słowa „Oldupai”, które oznacza dziką roślinę sizalową Sansevieria ehrenbergii, rosnącą w wąwozie. W literaturze i w użyciu publicznym funkcjonują obie formy; Oldupai jest bliższe wymowie i znaczeniu w języku Maa, podczas gdy „Olduvai” utrwaliła się w naukowej i popularnej terminologii.
Dostęp i ochrona
Olduvai/Gorge leży w obszarze, który jest objęty ochroną (częściowo w granicach Ngorongoro Conservation Area i obszarów objętych ochroną przyrody). Na miejscu działa muzeum i punkt edukacyjny prezentujący znaleziska i historię badań, udostępniający teren zwiedzającym w sposób kontrolowany. Wciąż prowadzone są wykopaliska i badania naukowe, które dostarczają nowych danych o wczesnych etapach ewolucji człowieka.
Olduvai Gorge
Zbliżenie na monolit
Olduvai Gorge z kosmosu
Topografia wąwozu Olduvai
Geologia
Miliony lat temu w tym miejscu znajdowało się duże jezioro, którego brzegi pokrywały kolejne pokłady popiołu wulkanicznego.
Około 500 000 lat temu aktywność sejsmiczna zmieniła kierunek pobliskiego strumienia, który zaczął wcinać się w osady, odsłaniając siedem głównych warstw w ścianach wąwozu. Geologia wąwozu Olduvai i otaczającego go regionu została szczegółowo zbadana przez Richarda L. Haya, który pracował w tym miejscu w latach 1961-2002.
Stratygrafia jest bardzo głęboka, a warstwy popiołu wulkanicznego i kamieni pozwalają na datowanie radiometryczne osadzonych artefaktów, głównie poprzez datowanie potasowo-argonowe i argonowo-argonowe. Podstawa osadów Olduvai datowana jest na okres nieco starszy niż 2 miliony lat,
Pobliskie stanowisko Laetoli ma znacznie starszy zapis skamieniałości.
Paleontologia
Olduvai Gorge jest jednym z najważniejszych miejsc prehistorycznych na świecie i był kluczowy dla dalszego zrozumienia wczesnej ewolucji człowieka.
50 lat temu niemiecki entomolog Wilhelm Kattwinkel, uganiając się za fantazyjnym motylem w zielonej dziczy Tanganiki, spadł ze skalnej półki i omal się nie zabił. Kiedy odzyskał zmysły, znalazł się w wymarzonym świecie antropologa: w utworzonej przez erozję szczelinie, w której warstwa po warstwie znajdowały się skamieniałości, kości i starożytne artefakty. Znalezisko nazwano Olduvai Gorge, a spadkobiercy Kattwinkela od tamtej pory wspinają się po jego spieczonych słońcem zboczach w poszukiwaniu wskazówek dotyczących najwcześniejszego przebudzenia człowieka. (Time, piątek 10 marca 1961)
Prace wykopaliskowe na tym terenie zapoczątkowali Louis i Mary Leakey w 1931 roku. Trwają one do dziś.
Najwcześniejsze złoże archeologiczne, znane jako Łoże I, dostarczyło dowodów na istnienie obozowisk i podłóg mieszkalnych wraz z narzędziami kamiennymi wykonanymi z płatków lokalnego bazaltu i kwarcu. Ponieważ jest to miejsce, gdzie tego rodzaju narzędzia zostały po raz pierwszy odkryte, narzędzia te nazywane są Oldowan. Obecnie uważa się, że tradycja wytwarzania narzędzi Oldowan rozpoczęła się około 2,6 miliona lat temu. Kości z tej warstwy nie pochodzą od współczesnych ludzi, ale od wcześniejszych form hominidów Paranthropus boisei i pierwszych odkrytych okazów Homo habilis.
Strona FLK North ma najstarsze znane dowody konsumpcji słoni, przypisywane Homo ergaster około 1,8 mlnlat temu. Prawie kompletny szkielet wymarłego Elephas recki został znaleziony w najniższym z sześciu poziomów okupacyjnych wraz z narzędziami kamiennymi, takimi jak tasaki i płatki. Duża liczba fragmentów kości mniejszych zwierząt znalezionych wraz z nim wyraźnie identyfikuje FLK North jako wczesne miejsce rzeźnicze.
Powyżej, w złożu II, narzędzia otoczakowe zaczynają być zastępowane przez bardziej wyrafinowane narzędzia ręczne z okresu acheulskiego, wykonane przez H. ergaster. Warstwa ta nie została jeszcze pomyślnie datowana, ale prawdopodobnie przypada na okres między 1,75 a 1,2 mln lat.
Łoże III i IV wytworzyło narzędzia i kości kopalne z okresu Acheulean sprzed ponad 600 000 lat.
W okresie dużych uskoków i wulkanizmu, około 600 000 do 400 000 lat temu, powstały Masek Beds. Łoża te zawierały narzędzia z przemysłu współczesnych ludzi, a następnie Ndutu Beds (400 000 do 32 000 lat temu) i Naisiusiu Beds (22 000 do 15 000 lat temu).
Na obrzeżach wąwozu znajduje się również Muzeum Olduvai Gorge. Muzeum to prezentuje wystawy dotyczące historii wąwozu.
Pytania i odpowiedzi
P: Gdzie znajduje się wąwóz Olduvai?
O: Wąwóz Olduvai znajduje się we wschodniej części równiny Serengeti w północnej Tanzanii.
P: Jaka jest długość wąwozu Olduvai?
O: Wąwóz Olduvai ma około 48 km (30 mil) długości.
P: Dlaczego Wąwóz Olduvai jest ważnym prehistorycznym miejscem?
Wąwóz Olduvai jest ważnym prehistorycznym miejscem do badania ewolucji człowieka. Kiedyś było to jezioro, które zostało pokryte warstwami popiołu wulkanicznego. Miejsce to zostało zajęte przez Homo habilis około 1,9 miliona lat temu, Paranthropus boisei 1,8 miliona lat temu i Homo erectus 1,2 miliona lat temu. Homo sapiens zajął to miejsce 17 000 lat temu.
P: Skąd pochodzi nazwa Oldupai Gorge?
Oldupai Gorge to słowo Masajów oznaczające dziką roślinę sizalową Sansevieria ehrenbergii, która rośnie w wąwozie.
P: Kiedy nazwa Oldupai Gorge została przyjęta jako oficjalna nazwa tego miejsca?
O: Nazwa Oldupai Gorge została przyjęta jako oficjalna nazwa w 2005 roku.
P: Jaka jest odległość między Wąwozem Olduvai a stanowiskiem archeologicznym Laetoli?
Wąwóz Olduvai znajduje się 45 km (28 mil) od stanowiska archeologicznego Laetoli.
P: Kto zamieszkiwał Wąwóz Olduvai 17 000 lat temu?
O: Homo sapiens zajmował Wąwóz Olduvai 17 000 lat temu.
Przeszukaj encyklopedię