Olduvai Gorge to wąwóz o stromych zboczach położony w Wielkiej Dolinie Ryftowej, rozciągającej się przez Afrykę Wschodnią. Leży we wschodniej części równiny Serengeti w północnej Tanzanii i ma około 48 km długości. W odległości około 45 km znajduje się inne ważne stanowisko paleontologiczne — Laetoli.

Znaczenie naukowe

Wąwóz Olduvai jest jednym z najważniejszych miejsc badań nad prehistorycznym pochodzeniem człowieka i procesami jego ewolucji. Odkrycia kostne, narzędzia kamienne i warstwy osadów dostarczają wyjątkowo dobrze zachowanego zapisu zmian środowiska i fauny na przestrzeni milionów lat, co pozwala badaczom odtwarzać zachowania i adaptacje wczesnych homininów.

Stratygrafia i datowanie

Dolina zawiera wyraźnie rozdzielone warstwy osadów i tufów wulkanicznych. Dzięki obecności popiołów wulkanicznych możliwe było zastosowanie metod datowania radiometrycznego (np. potasowo-argonowego i argo-argo), co pozwoliło bardzo precyzyjnie określić wiek znalezisk. Z osadów Olduvai pochodzą materiały z szerokiego zakresu czasowego — od kilku milionów do kilkunastu tysięcy lat temu — co czyni to miejsce cennym archiwum zmian klimatu i ekosystemów.

Gatunki homininów i narzędzia

W warstwach Olduvai odnaleziono szczątki i ślady aktywności kilku grup homininów. Do najważniejszych należą:

  • Homo habilis — związane z nim narzędzia kamienne z tzw. przemysłu oldowańskiego (Oldowan) datowane są na około 1,9 mln lat temu; wskazują na rozwój prostych technologii obróbki kamienia.
  • Paranthropus boisei — znany także z okolicznych stanowisk; charakterystyczne, masywne uzębienie i żuchwa; kopalne szczątki tego taksonu w Olduvai datowane są na okres około 1,8 mln lat temu (w zależności od warstwy).
  • Homo erectus — ślady obecności przypadają m.in. na młodsze warstwy osadów (rząd 1,2 mln lat temu i później), wraz z rozwojem bardziej zaawansowanych technologii kamiennych.
  • Homo sapiens — obszar był ponownie użytkowany przez ludzi współczesnych; występowanie śladów aktywności człowieka nowoczesnego w późnym plejstocenie i holocenie obejmuje również okres rzędu dziesiątek tysięcy lat (m.in. zapisy sięgające kilkunastu tysięcy lat temu).

Warto podkreślić, że daty podawane dla poszczególnych znalezisk są przybliżone i zależą od przypisania do konkretnych warstw stratygraficznych.

Historia badań

Badania systematyczne w Olduvai rozpoczęły się w XX wieku; najgłośniejsze wykopaliska prowadzili m.in. Louis i Mary Leakey, którzy w latach 30.–60. XX w. odkryli tu liczne szczątki homininów i narzędzia kamienne. Jeden z najbardziej znanych odkryć Mary Leakey z 1959 r. to czaszka przypisywana Paranthropus boisei (dawniej Zinjanthropus), datowana na około 1,75 mln lat. Wyniki prac Leakeyów w znacznym stopniu ukształtowały współczesne rozumienie wczesnej ewolucji człowieka.

Środowisko i paleośrodowisko

W przeszłości obszar wąwozu bywał jeziorny lub podmokły — osady jeziorne, pradawne plaże i warstwy popiołów świadczą o zmieniających się warunkach klimatycznych. Analizy skamieniałości fauny i izotopowe badania osadów pozwalają rekonstruować przejścia między bardziej wilgotnymi a suchszymi fazami, co miało istotne znaczenie dla presji selekcyjnych działających na homininy.

Nazwa

Nazwa „Olduvai” pochodzi z błędnej transkrypcji masajskiego słowa „Oldupai”, które oznacza dziką roślinę sizalową Sansevieria ehrenbergii, rosnącą w wąwozie. W literaturze i w użyciu publicznym funkcjonują obie formy; Oldupai jest bliższe wymowie i znaczeniu w języku Maa, podczas gdy „Olduvai” utrwaliła się w naukowej i popularnej terminologii.

Dostęp i ochrona

Olduvai/Gorge leży w obszarze, który jest objęty ochroną (częściowo w granicach Ngorongoro Conservation Area i obszarów objętych ochroną przyrody). Na miejscu działa muzeum i punkt edukacyjny prezentujący znaleziska i historię badań, udostępniający teren zwiedzającym w sposób kontrolowany. Wciąż prowadzone są wykopaliska i badania naukowe, które dostarczają nowych danych o wczesnych etapach ewolucji człowieka.