Tanganika była nazwą polityczną i geograficzną odnoszącą się do kontynentalnej części dzisiejszej Tanzanii. Jako odrębne państwo istniała krótko w latach 1961–1964, po czym związała się unią z wyspami Zanzibaru i stała się częścią nowej Republiki. Nazwa "Tanganika" bywa używana nadal w sensie potocznym lub historycznym jako przeciwieństwo wyspiarskiego Zanzibaru oraz w odniesieniu do dużego jeziora Tanganika.
Położenie i cechy geograficzne
Tanganika leżała w Afryce Wschodniej, pomiędzy Oceanem Indyjskim a Wielkimi Jeziorami Afrykańskimi. Na północy graniczyła z basenem Jeziora Wiktorii, a na południowym wschodzie z rejonami przylegającymi do Jeziora Malawi. Na zachodzie jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu było jezioro Tanganika, jedno z najgłębszych i najdłuższych jezior świata. Od strony politycznej Tanganika obejmowała lądową część dawnej kolonii, nie obejmując natomiast archipelagu Zanzibaru.
Korzenie kolonialne i podział po I wojnie światowej
Tanganika wywodzi się z byłej niemieckiej kolonii Afryki Wschodniej (Deutsch-Ostafrika), którą zarządzali Niemcy przed I wojną światową. Po zakończeniu I wojny światowej obszar ten został podzielony: części odpowiadające dzisiejszej Rwandzie i Burundi trafiły pod mandat Ligi Narodów administrowany przez Belgię, natomiast pozostała część lądu znalazła się pod administracją Wielkiej Brytanii. Przekazanie to zostało formalnie potwierdzone traktatem wersalskim z 1919 roku i później przekształcone w terytorium powiernicze ONZ, określane w brytyjskich dokumentach jako Terytorium Tanganika.
Droga do niepodległości i zjednoczenie
Proces dekolonizacji doprowadził do uzyskania niepodległości przez Tanganikę 9 grudnia 1961 roku; rok później państwo zostało proklamowane republiką. W okresie transformacji politycznej ważną postacią był przywódca ruchu niepodległościowego i pierwszy prezydent kraju, Julius Nyerere. Kluczowe daty można zestawić chronologicznie:
- 9 grudnia 1961 – niepodległość (Dominion w ramach Wspólnoty Narodów) (Wspólnota Narodów)
- 9 grudnia 1962 – proklamacja Republiki Tanganiki
- 26 kwietnia 1964 – unia z Zanzibarem i utworzenie Zjednoczonej Republiki Tanganiki i Zanzibaru
- 1964 – zmiana nazwy państwa na Zjednoczoną Republikę Tanzanii
Znaczenie i rozróżnienia
Tanganika ma znaczenie historyczne jako przykład szybkiego przejścia od kolonializmu do niepodległości i unii państwowej. Współcześnie termin ten bywa stosowany, gdy chce się rozróżnić część kontynentalną od wyspiarskiej: mówimy o Tanganice jako o lądowej części Tanzanii, natomiast o archipelagu jako o Zanzibaru. Różnice dotyczą m.in. kultury, historii kolonialnej i pewnych kompetencji administracyjnych, których zakres zmieniał się w trakcie i po tworzeniu unii. W literaturze i mapach historycznych znaleźć można też odniesienia do wcześniejszych ram mandatowych i powierniczych, związanych z Ligą Narodów i później z ONZ oraz z rolą mocarstw takich jak Wielka Brytania czy Belgia (w odniesieniu do sąsiednich terytoriów).
Warto rozróżnić nazwę terytorialną od toponimu: Tanganika jako nazwa kraju odnosi się do krótkiego okresu historycznego, podczas gdy jezioro Tanganika pozostaje trwałym elementem geografii regionu. Dla dalszych studiów nad tematyką dekolonizacji Afryki i historią regionu przydatne są opracowania dotyczące administracji powierniczej, traktatu wersalskiego oraz procesu zjednoczenia obu części nowo powstałego państwa Wielka Brytania nadzorowała zmiany, które doprowadziły do obecnej mapy politycznej.
Więcej informacji ogólnych i źródłowych można znaleźć w pracach poświęconych historii Afryki Wschodniej oraz w zbiorach dokumentów kolonialnych i powojennych archiwów I wojny światowej i okresu powojennego.