Siekiera ręczna: definicja i historia najstarszego narzędzia kamiennego
Siekiera ręczna — historia najstarszego narzędzia kamiennego: od paleolitu, przez kultury acheuleańską i musteryjską, po archeologiczne odkrycia w Afryce i Azji.
Siekiera ręczna to jedno z najstarszych i najbardziej rozpoznawalnych kamiennych narzędzi z dolnej (wczesnej) i środkowej paleolitycznej epoki kamiennej. Charakterystyczna jest dwustronna (bifacjalna) obróbka krawędzi — narzędzie jest zgrubnie symetryczne, formowane poprzez odłupywanie płatów z obu stron blanku, i zwykle trzymane bezpośrednio w dłoni, a nie na wyrzeźbionej rękojeści jak współczesny topór. W niektórych przypadkach mogło być owijane kawałkiem skóry dla wygody chwytu.
Budowa i technika wytwarzania
Siekiera ręczna ma najczęściej kształt owalny lub gruszkowaty, z wyraźnie zarysowanym ostrzem i bardziej zaokrąglonym tyłem. Wykonywano je z różnych surowców kamiennych, np. krzemienia, kwarcytu czy bazaltu. Główne cechy technologiczne to:
- bifacjalne dłutowanie — odłupy usuwane są z obu stron, co pozwala uzyskać cienkie, ostre krawędzie;
- kontrola kształtu — mistrzowskie egzemplarze świadczą o planowym formowaniu i długotrwałym doskonaleniu techniki;
- różnorodność form — od długich, wąskich ostrzy po krótsze, masywniejsze kształty, w zależności od przeznaczenia i zwyczajów lokalnych.
Historia i zasięg chronologiczny
Siekiera ręczna jest typowym narzędziem przemysłu acheuleańskiego (Acheulean), ale jej użycie występuje również w późniejszych technologiach, np. w przemyśle mousterian (musteryjskim) związanym z neandertalczykami. Była to technologia użytkowana przez bardzo długi okres — od około 1,7–1,8 mln lat temu (początek Acheuleanu) aż po setki tysięcy lat później. Ten rodzaj topora jest więc jednym z najdłużej stosowanych narzędzi w dziejach ludzkości.
Przed Acheuleanem istniała starsza tradycja Oldowan (ok. 2,6–1,7 mln lat temu) — prostsze odłupki i rdzenie, z których wytwarzano narzędzia łatwiejsze w produkcji. Jeszcze wcześniej, odkrycia w Afryce wskazują na obecność narzędzi sprzed około 3,3 mln lat (np. znaleziska kojarzone z miejscami takimi jak Lomekwi), co sugeruje, że pierwsze kamienne narzędzia mogły być wytwarzane już przez wczesne homininy, a niekoniecznie przez rodzaj Homo. W artykule wspomniane są Australopitekiny jako możliwi twórcy tych najstarszych narzędzi. Znajdują się one w Wielkiej Dolinie Rowu Afryki sprzed około 3,3 mln lat.
Użytkownicy i kultury
Siekierami ręcznymi posługiwali się wcześniejsi przedstawiciele rodzaju Homo, m.in. Homo erectus, oraz później neandertalczycy — Homo neanderthalensis. Narzędzia te występują w kontekstach kulturowych acheuleańskich i musteryjskich i były używane przez bardzo długi czas — w niektórych regionach nawet ponad milion lat. Kultura siekiery ręcznej była poprzedzona technologiami oldowańskimi (Oldowan) i ewoluowała lokalnie w różne warianty technologiczne.
Zastosowania
Siekiera ręczna miała wiele zastosowań praktycznych: cięcie i rozczłonkowywanie mięsa, obróbka drewna, barkowanie kory, rozbijanie kości w celu dostępu do szpiku oraz ogólne prace związane z przygotowaniem surowców. Jej uniwersalność i względna prostota produkcji sprawiały, że była niezwykle wartościowym narzędziem łowiecko-zbierackich społeczności paleolitu.
Rozmieszczenie geograficzne i Linia Moviusa
Znaleziska siekier ręcznych są szeroko rozprzestrzenione w Europie, Afryce i zachodniej Azji. Jednak wschodnia Azja wykazuje inny wzorzec: badania z Baise w Guangxi w Chinach pokazują, że we wschodniej Azji przeważały narzędzia takie jak skrobaki, płatki i prostsze formy, a typowe siekiery ręczne występowały rzadziej. Autorzy badań piszą: "Kamienny zestaw narzędzi pokazuje ścisłe związki z przemysłem narzędzi kamiennych... w południowych Chinach".
Ta geograficzna różnica została scharakteryzowana jako Linia Moviusa — wyimaginowana granica dzieląca Stary Świat na obszary, gdzie dominowały siekiery ręczne (zachód) oraz na obszary, gdzie dominowały alternatywne techniki produkcji płatków i narzędzi (wschód). Interpretacje tej linii sugerują istnienie co najmniej dwóch odrębnych tradycji technologicznych i adaptacyjnych oraz możliwe różnice w dostępności surowców lub funkcjach narzędzi.
Wnioski
Siekiera ręczna to kluczowy element w historii technologii kamiennej — symbol długotrwałego rozwoju umiejętności obróbki kamienia, adaptacji do różnych środowisk i zmieniających się potrzeb użytkowników. Badania archeologiczne nadal doprecyzowują czas i miejsce powstania poszczególnych tradycji, a nowe odkrycia mogą zmieniać obraz rozprzestrzenienia i funkcji tego archetypicznego narzędzia.
Te narzędzia były może z krzemienia. Acheulejskie siekiery ręczne z Kentu. Przedstawione typy to (zgodnie z ruchem wskazówek zegara od góry) kordan, ficron i owacja. Dwie dolne osie są zredukowane w skali.
Siekiera ręczna z Um-Quatfa
Produkcja
Starsze siekiery ręczne zostały wyprodukowane przez bezpośrednią perkusję młotem kamiennym i wyróżniają się grubością i głębokim obrzeżem. Późniejsze topory Mousterian produkowane były z miękkim kęsem z poroża lub drewna i są znacznie cieńsze, bardziej symetryczne i mają prostą obwódkę.
Doświadczony flintknapper potrzebuje mniej niż 15 minut na wyprodukowanie dobrej jakości topora ręcznego. Prosty ręczny topór może być zrobiony z plażowego żwiru w mniej niż 3 minuty.
Surowce
Osie ręczne wykonane są głównie z krzemienia, ale użyto również ryolitów, fonolitów, kwarcytów i innych dość grubych skał. To zależy, jakie skały były dostępne w okolicy. Rzadko stosowano obsydian, ponieważ nie jest on powszechnie spotykany. Wytwarza on błyskotliwe ostrze, ale kruszy się łatwiej niż krzemień.
Kształty
Wyróżniono kilka podstawowych kształtów, takich jak kordatowy, owalny lub trójkątny, ale ich znaczenie nie jest zgodne.
Wysokiej jakości narzędzia odzyskane z kamieniołomu Boxgrove, wyprodukowanego około 500.000 lat temu, przypisuje się albo Homo heidelbergensis albo wczesnej H. neanderthalensis.
Funkcja
Osie ręczne były bez wątpienia narzędziem wielofunkcyjnym. Badania nad ich krawędziami tnącymi wykazały, że w wielu przypadkach były one używane do uboju mięsa. Obejmowałyby one ekstrakcję szpiku kostnego (co tłumaczyłoby spiczasty koniec) oraz ogólne hakowanie przez kości, mięśnie i ścięgna. Eksperymenty w kamieniołomie Boxgrove wydają się to potwierdzać. Wiemy na pewno, że przynajmniej neandertalczycy byli myśliwymi dużych ssaków, takich jak mamuty, i może to dotyczyć innych hodowli siekier ręcznych. Potrzeba tak ciężkiego narzędzia jest więc łatwo zrozumiała. Używanie topora ręcznego wymaga znacznej siły, ale Neandertalczycy byli silniejsi od nas w swoich górnych partiach ciała.
Badania przeprowadzone w latach 90-tych w Boxgrove, w których rzeźnik próbował pokroić tuszę siekierą ręczną, wykazały, że siekiera ręczna była idealna do zdobycia szpiku kostnego, który jest bogaty w białko i witaminy, a tym samym był wysoko ceniony jako źródło pożywienia.
Powiązane strony
- Kamienne narzędzie
- Paleolitowy
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest topór ręczny?
O: Siekiera ręczna to narzędzie kamienne z dolnego (wczesnego) i środkowego paleolitu. Była dwupłaszczyznowa, podobna z obu stron i trzymana w dłoni bez trzonka, jak współczesne siekiery.
P: Kto wykonywał siekiery ręczne?
O: Siekiery ręczne były wykonywane przez wcześniejsze gatunki człowieka, takie jak Homo erectus i Homo neanderthalensis (człowiek neandertalski).
P: Od jak dawna ludzie używają siekier ręcznych?
O: Siekiery ręczne są używane od co najmniej 1,5 miliona lat.
P: Co poprzedziło używanie siekier ręcznych?
O: Używanie siekier ręcznych poprzedzała jeszcze starsza kultura starowierska prymitywnych narzędzi kamiennych, której początki sięgają 2,6 do 1,7 miliona lat temu w Afryce. Obecnie wiadomo, że pierwsze narzędzia kamienne zostały prawdopodobnie wykonane przez australopiteki około 3,3 miliona lat temu w afrykańskiej Wielkiej Dolinie Ryftowej.
P: Czy istnieją jakieś przykłady używania siekiery ręcznej poza Afryką?
O: Tak, nowe dowody archeologiczne z Baise w Guangxi w Chinach wskazują, że we wschodniej Azji znajdowano sporadycznie siekiery ręczne, jednak były to w przeważającej mierze tasaki i płatki, a nie prawdziwe siekiery ręczne.
P: Co dzieli Stary Świat na dwie części pod względem wykorzystania narzędzi?
O: Linia Moviusa dzieli Stary Świat na dwie części pod względem użycia narzędzi; na zachodzie znajdują się obszary, gdzie ludzie używali przede wszystkim siekier ręcznych, natomiast na wschodzie obszary, gdzie ludzie używali tasaków lub narzędzi płatkowych.
P: Dlaczego naukowcy uważają, że istniały co najmniej dwie różne tradycje kulturowe dotyczące używania narzędzi?
O: Naukowcy uważają, że musiały istnieć co najmniej dwie różne tradycje kulturowe, ponieważ niektóre kultury preferowały używanie jednego rodzaju narzędzi w zależności od ich położenia w Starym Świecie; te położone na zachodzie preferowały używanie głównie siekier ręcznych, podczas gdy te położone na wschodzie preferowały tasaki lub narzędzia typu "flak-and-chip".
Przeszukaj encyklopedię