Labiryntodonty — historyczne określenie wczesnych tetrapodów z zębami labiryntowymi

Zakres i klasyfikacja

W literaturze niektóre z grup tradycyjnie zaliczanych do labiryntodontów bywają utożsamiane z Temnospondylami, ale pojęcie to obejmowało historycznie także inne lnie wczesnych tetrapodów. Labyrinthodontia nie jest uznawana za kladem w sensie filogenetycznym, ponieważ nie jest monofiletyczna — stanowi raczej zespół form o wspólnych cechach morfologicznych. Współczesne systemy zastąpiły ją bardziej precyzyjnymi podziałami i terminologią stosowaną w nowej klasyfikacji tetrapodów.

Czas i zasięg geologiczny

Formy tradycyjnie rozumiane jako labiryntodonty pojawiają się w zapisie kopalnym od późnego dewonu i osiągają duże zróżnicowanie przez karbon i perm, a wiele linii przetrwało do wczesnego triasu. Ogólnie mówiąc, grupę tę można uznać za ewolucyjnie zróżnicowaną — historycznie klasyfikowano ją zarówno jako polifiletyczną, jak i parafiletyczną w zależności od przyjętych kryteriów.

Ce·chy morfologiczne

Najbardziej rozpoznawalną cechą są tzw. zęby labiryntodontyczne — o złożonym, pofałdowanym wzorze zębiny i szkliwa (zębów, szkliwa) widocznym w przekroju. Wiele form miało mocno opancerzony, kostny dach czaszki (stąd w starszej literaturze pojawia się również nazwa „Stegocephalia”) oraz stosunkowo złożoną budowę kręgosłupa i kręgów, z elementami kostnymi o różnych relacjach między intercentrum i pleurocentrum (kręgi). Charakterystyczne były też często duże, spłaszczone czaszki i ornamentacja zewnętrznej powierzchni kości czaszki (czaszki).

Ekologia i znaczenie ewolucyjne

Grupy określane historycznie jako labiryntodonty zajmowały różne nisze ekologiczne — od wód słodkich po środowiska przybrzeżne i półterrestre. Obejmowały zarówno małe, jak i bardzo duże formy. Niektóre spośród tych linii są uważane za blisko spokrewnione z grupami prowadzącymi do pierwszych amniotów, dlatego badania labiryntodontów mają istotne znaczenie dla zrozumienia wczesnej ewolucji kręgowców lądowych.

W praktyce termin „labiryntodont” pozostaje użyteczny w pracach przeglądowych i edukacyjnych jako wygodne określenie historycznego zestawu wczesnych tetrapodów, lecz współczesne analizy filogenetyczne preferują precyzyjniejsze jednostki taksonomiczne i klady.