Labiryntodont to historyczny termin używany w odniesieniu do niektórych kopalnych grup wczesnych czworonogów, tradycyjnie określanych jako płazy. Chociaż w nowoczesnej taksonomii termin ten nie ma formalnego statusu, bywa nadal stosowany jako ogólny stopień ewolucyjny lub termin‑wytrych dla kilku pokrewnych grup. Nazwa pochodzi od charakterystycznego, silnie pofałdowanego wzoru zębiny i szkliwa — stąd elementy labyrinth (labirynt) i dont (ząb).
Zakres i klasyfikacja
W literaturze niektóre z grup tradycyjnie zaliczanych do labiryntodontów bywają utożsamiane z Temnospondylami, ale pojęcie to obejmowało historycznie także inne lnie wczesnych tetrapodów. Labyrinthodontia nie jest uznawana za kladem w sensie filogenetycznym, ponieważ nie jest monofiletyczna — stanowi raczej zespół form o wspólnych cechach morfologicznych. Współczesne systemy zastąpiły ją bardziej precyzyjnymi podziałami i terminologią stosowaną w nowej klasyfikacji tetrapodów.
Czas i zasięg geologiczny
Formy tradycyjnie rozumiane jako labiryntodonty pojawiają się w zapisie kopalnym od późnego dewonu i osiągają duże zróżnicowanie przez karbon i perm, a wiele linii przetrwało do wczesnego triasu. Ogólnie mówiąc, grupę tę można uznać za ewolucyjnie zróżnicowaną — historycznie klasyfikowano ją zarówno jako polifiletyczną, jak i parafiletyczną w zależności od przyjętych kryteriów.
Ce·chy morfologiczne
Najbardziej rozpoznawalną cechą są tzw. zęby labiryntodontyczne — o złożonym, pofałdowanym wzorze zębiny i szkliwa (zębów, szkliwa) widocznym w przekroju. Wiele form miało mocno opancerzony, kostny dach czaszki (stąd w starszej literaturze pojawia się również nazwa „Stegocephalia”) oraz stosunkowo złożoną budowę kręgosłupa i kręgów, z elementami kostnymi o różnych relacjach między intercentrum i pleurocentrum (kręgi). Charakterystyczne były też często duże, spłaszczone czaszki i ornamentacja zewnętrznej powierzchni kości czaszki (czaszki).
Ekologia i znaczenie ewolucyjne
Grupy określane historycznie jako labiryntodonty zajmowały różne nisze ekologiczne — od wód słodkich po środowiska przybrzeżne i półterrestre. Obejmowały zarówno małe, jak i bardzo duże formy. Niektóre spośród tych linii są uważane za blisko spokrewnione z grupami prowadzącymi do pierwszych amniotów, dlatego badania labiryntodontów mają istotne znaczenie dla zrozumienia wczesnej ewolucji kręgowców lądowych.
W praktyce termin „labiryntodont” pozostaje użyteczny w pracach przeglądowych i edukacyjnych jako wygodne określenie historycznego zestawu wczesnych tetrapodów, lecz współczesne analizy filogenetyczne preferują precyzyjniejsze jednostki taksonomiczne i klady.
