Jakub Sprawiedliwy, zwany także Jakubem Adelphotheos, Jakubem, pierwszym biskupem Jerozolimy, lub Jakubem, bratem Pańskim i czasami utożsamiany z Jakubem Mniejszym, (zm. AD 62) był ważną postacią wczesnego chrześcijaństwa.

Według tradycji był on pierwszym formalnym przywódcą lub biskupem Jerozolimy, autorem Listu Jakuba w Nowym Testamencie i pierwszym z Siedemdziesięciu z Ewangelii Łukasza 10:1-20. Paweł z Tarsu w Liście do Galacjan 2:9 (KJV) tak scharakteryzował Jakuba: "... Jakub, Cefas i Jan, którzy wydawali się być filarami...". W Nowym Testamencie określany jest jako "brat Jezusa", a w Liturgii św. Jakuba jako "brat Boga" (Adelphotheos)

Życie i pochodzenie

Informacje o Jakubie pochodzą przede wszystkim z Nowego Testamentu (wymieniany jest m.in. w Ewangeliach i w listach Pawła), z pism wczesnochrześcijańskich (np. relacje Hegesippusa cytowane przez Euzebiusza) oraz z zapisu historyka Józefa Flawiusza. W Ewangeliach (np. Mt 13,55) nazwany jest jednym z braci Jezusa; Paweł w Liście do Galatów 1,19 wspomina, że widział "tylko Jakuba, brata Pana".

W zależności od tradycji rozumienie słowa „brat” bywa różne:

  • Tradycja protestancka: traktuje go zwykle jako biologicznego brata Jezusa (syn Józefa i Marii).
  • Tradycja katolicka: często wyjaśnia to jako „kuzyn” lub krewnego (w obronie dogmatu o wieczystym dziewictwie Maryi).
  • Tradycja prawosławna: może przedstawiać go jako „brata Pańskiego” w sensie bliskiego krewnego lub jako syna Józefa z wcześniejszego małżeństwa.

Rola w Kościele jerozolimskim

Jakub był przywódcą społeczności chrześcijańskiej w Jerozolimie i — według tradycji — pierwszym jej biskupem. W czasach, gdy Kościół wciąż kształtował swoją tożsamość między judaizmem a nawracającymi poganami, Jakub odgrywał rolę mediatora i autorytetu. W dyskusji o przyjmowaniu pogan do wspólnoty chrześcijańskiej jego stanowisko jest zaznaczone w relacji o Soborze Jerozolimskim (Dz 15): to właśnie jego słowa i decyzja miały wpływ na postanowienie, by nie obciążać nawróconych pogan pełnym przestrzeganiem Prawa Mojżeszowego, lecz wskazać im kilka podstawowych zakazów.

Paweł określił Jakuba jako jednego z „filarów” Kościoła (Gal 2,9), co podkreślało jego autorytet i wagę w strukturze wczesnego chrześcijaństwa.

List Jakuba

List Jakuba w Nowym Testamencie przypisuje się tradycyjnie temu Jakubowi (zwanemu Sprawiedliwym). List ma charakter praktyczny i pastoralny — zawiera porady moralne i etyczne, przemawia do kwestii codziennego życia wiernych: doświadczeń w cierpieniu, znaczenia próby wiary, roli mądrości, stosunku do bogactwa i ubóstwa, a także silnego akcentu na związek między wiarą a czynami („wiara bez uczynków jest martwa”). Autor zwraca się do „dwunastu pokoleń w rozproszeniu”, co świadczy o adresacie związanym z judaistycznym odcieniem ówczesnego chrześcijaństwa.

Kwestionowana jest przez badaczy zarówno kwestia autorstwa (czy autorem był rzeczywiście Jakub, brat Jezusa), jak i data powstania Listu, ale jego praktyczne nauczanie miało trwały wpływ na tradycję chrześcijańską.

Śmierć i kult

Tradycja podaje, że Jakub zginął śmiercią męczeńską około roku 62 n.e. — według relacji Hegesippusa (przytoczonej przez Euzebiusza) został rzucony z górnej części Świątyni w Jerozolimie, a następnie dobity kamieniami i kijami. Również Józef Flawiusz wspomina egzekucję Jakuba, co stanowi ważne potwierdzenie historyczności jego śmierci.

Jakub jest czczony w tradycjach chrześcijańskich jako „Sprawiedliwy” (gr. Dikaios) i w liturgiach bywa nazywany Adelphotheos (brat Boży). Jego osoba i nauczanie wywarły wpływ na kształtowanie się wczesnego Kościoła judeochrześcijańskiego, a List Jakuba pozostaje istotnym tekstem o wymowie etycznej.

Dziedzictwo

Jakub Sprawiedliwy pozostaje postacią ważną z kilku powodów: łączy tradycję żydowskiego judaizmu z rosnącym ruchem chrześcijańskim, pełnił funkcję autorytetu w krytycznym okresie przejściowym dla Kościoła, a jego List wpłynął na dyskusje o relacji wiary i uczynków, które miały duże znaczenie w późniejszej teologii (między innymi w sporach reformacyjnych). Jego postać i relacje do Jezusa są wciąż przedmiotem badań historyków i teologów.