Ocean Iapetus istniał w epoce neoproterozoicznej i paleozoicznej — mniej więcej od około 600 do 400 milionów lat temu. Był to rozległy ocean śródkontynentalny, który w większości tego czasu leżał na półkuli południowej i rozdzielał kilka dużych i mniejszych paleokontynentów. Po zamknięciu tego oceanu, wskutek zderzeń kontynentów, powstała jedna rozległa masa lądowa, znana pod różnymi nazwami: Laurussia, kontynent Starego Czerwonego Piaskowca oraz częściej używana nazwa Euramerica — wynik połączenia elementów amerykańskich i europejskich.

Ocean Iapetus zajmował położenie pomiędzy masami kontynentalnymi, które później, w znacznie odmiennych konfiguracjach, utworzyły brzegi współczesnego Oceanu Atlantyckiego. W tym sensie Iapetus bywa określany jako swoisty prekursor Atlantyku — brzegi, które wówczas były sąsiadujące po przeciwnych stronach oceanu, w późniejszych etapach dziejów ziemi zostały rozdzielone przez otwarcie Atlantyku.

Powstanie i zamknięcie

Otwarcie Iapetusa wiązało się z pękaniem i reorganizacją skorupy po rozpadzie superkontynentu Rodinia w neoproterozoiku (ok. 635–550 Ma). W następnych etapach rozwoju paleozoiku (szczególnie ordowiku i sylurze) doszło do stopniowego zamykania tego oceanu w wyniku zbliżania się i kolizji kontynentów oraz akrecji mikro-kontynentów (między innymi Avalonii). Zamknięcie Iapetusa spowodowało wielkie, długotrwałe procesy górotwórcze — zwłaszcza orogenezę kaledońską — i złożyło się na uformowanie struktur, które dziś obserwujemy w Skandynawii, na Wyspach Brytyjskich, w Grenlandii i Nowej Fundlandii. Datowanie tych procesów wskazuje na intensywne kolizje między około 490 a 420 milionami lat temu, choć lokalne zróżnicowanie czasowe jest istotne.

Dowody geologiczne i paleontologiczne

Już na początku XIX wieku amerykański paleontolog Charles Doolittle Walcott zwrócił uwagę na wyraźne różnice we wczesnopaleozoicznych trylobitach bentosowych po obu stronach linii, która później została nazwana Iapetus Suture. Odmienności faunistyczne — tzw. „fauna Laurentii” (czasem nazwana nieformalnie „fauną Pacyfiku” w wczesnych pracach) oraz fauna związana z Baltiką (często określana jako „fauna atlantycka”) — były jednym z pierwszych wskazań, że przedzielał je duży ocean. Przykładowo, typy i skład zespołów trylobitów i innych bezkręgowców bentonicznych różniły się wyraźnie między rejonami dzisiejszej Szkocji i zachodniej Nowej Fundlandii a południem Wysp Brytyjskich i wschodnią Nową Fundlandią.

W XX wieku, zanim upowszechniła się teoria tektoniki płytowej, geolodzy wyjaśniali te różnice istnieniem lokalnych nieciągłości (np. geosynklin). Po wprowadzeniu idei ruchu płyt i rekonstrukcji paleogeograficznych okazało się, że najprostszym wyjaśnieniem była obecność dawnego oceanu między tymi blokami litosfery. Dodatkowymi dowodami są m.in. strefy sutury (strefy zderzeń), fragmenty paleozonu oceanicznego, metamorfizm i akrecja terranów oraz dane paleomagnetyczne i analizy pochodzenia osadów, które razem pozwalają odtworzyć przemieszczenia kontynentów i kierunki subdukcji.

Ekspozycje i znaczenie w krajobrazie współczesnym

Iapetus Suture jest dziś odczytywalny w formie pasm skał o odmiennym pochodzeniu i wieku, przecięciach struktur geologicznych oraz różnic w układzie skał osadowych i metametrycznych. W Wielkiej Brytanii, Grenlandii, Norwegii i Nowej Fundlandii istnieją liczne odsłonięcia oraz pasma górskie i fałdy związane z kaledońską deformacją, będące śladem procesów związanych z zamknięciem Iapetusa.

Historycznie i naukowo znaczenie Iapetusa polega nie tylko na wyjaśnieniu lokalnej geologii, ale także na ukazaniu, jak zmiany konfiguracji litosfery na przestrzeni setek milionów lat mogą prowadzić do tworzenia i niszczenia oceanów — procesów bezpośrednio związanych z powstaniem i ewolucją współczesnych oceanów, takich jak Atlantyk.