Skały magmowe (iglaste) — definicja, rodzaje i przykłady (granit, bazalt)

Co to są skały magmowe (iglaste)?

Skały magmowe (często w literaturze geologicznej nazywane też skałami iglastymi) powstają przez zestalanie się stopionej magmy lub lawy. Proces krystalizacji zależy głównie od miejsca i tempa chłodzenia magmy — to właśnie te warunki decydują o strukturze i wielkości kryształów w skale.

Podział ze względu na środowisko krystalizacji

• Skały głębinowe (intruzywne) — powstają, gdy magma zastyga powoli pod powierzchnią Ziemi. Kryształy mają wtedy czas na wzrost, więc skały są gruboziarniste (np. granit, gabbro).
• Skały wylewne (ekstruzywne) — powstają ze zastygającej szybko lawy na powierzchni. Mają drobnoziarnistą strukturę lub szklistą teksturę (np. bazalt, ryolit, obsydian).
• Skały piroklastyczne — tworzone z materiału wyrzuconego podczas wybuchów wulkanicznych, osadzającego się i zestalającego (np. tuf, ignimbryt).

Budowa mineralna i klasyfikacja

Skład mineralny skał magmowych decyduje o ich właściwościach i wyglądzie. Do najważniejszych minerałów należą:

• kwarc — występuje głównie w skałach kwaśnych (felsycznych), np. w granicie;
• skalenie (ortoklaz, plagioklazy) — podstawowe składniki większości skał magmowych;
• miki (biotyt, muskowit) — nadają często płytowy połysk;
• piroskeny, oliwiny — dominują w skałach zasadowych i ultramaficznych.

Na tej podstawie wyróżnia się grupy chemiczno-mineralne, m.in.:

• felsyczne (bogate w krzemionkę i lekkie minerały) — np. granit, ryolit;
• intermediate (średniokwasy) — np. dioryt, andezyt;
• mafczne (bogate w żelazo i magnez) — np. bazalt, gabbro;
• ultramaficzne — bardzo bogate w oliwiny i pirokseny (np. perydotyt).

Struktury i tekstury

Charakterystyczne cechy teksturalne skał magmowych:

• gruboziarnista (phanerytyczna) — duże, widoczne kryształy (skały głębinowe);
• drobnoziarnista (aporterytyczna) — male kryształy, widoczne tylko pod mikroskopem (skały wylewne);
• porfirowa — duże wtrącenia (fenokryształy) w drobnoziarnistej masie;
• szklista — brak kryształów, materiał szklisty (np. obsydian);
• wypełniona pęcherzykami (veseiculated) — powstaje gdy gazy uwięzione w lawie tworzą pory (często w bazaltach).

Przykłady skał magmowych

• Granit — skała głębinowa o budowie gruboziarnistej, zbudowana z kwarcu, skalenia potasowego i miki; powszechnie stosowany jako kamień budowlany i pomnikowy.
• Bazalt — ciemna, drobnoziarnista skała wylewna bogata w pirokseny i plagioklazy; tworzy często rozległe pokrywy wulkaniczne i długie formy takie jak kolumny bazaltowe.
• Gabbro — odpowiednik bazaltu, ale o teksturze głębinowej (gruboziarnisty);
• Diorit — skała średniowa;
• Ryolit — odpowiednik granitu, lecz wylewny i drobnoziarnisty;
• Tuf — skała piroklastyczna powstała ze zlepionych popiołów wulkanicznych.

Właściwości fizyczne i użytkowe

Skały magmowe różnią się barwą, gęstością i wytrzymałością w zależności od składu mineralnego. W uproszczeniu:

• skały felsyczne są jaśniejsze i zwykle mniej gęste;
• skały mafczne są ciemniejsze i cięższe.

Wykorzystanie praktyczne: budownictwo (kruszywa, bloki i płyty kamienne), dekoracja (blaty granitowe), drogi (kruszywo bazaltowe), przemysł (skały źródłem minerałów i rud) oraz ogródkarstwo i archeologia (jako trwałe materiały).

Znaczenie geologiczne

Skały magmowe odgrywają kluczową rolę w budowie skorupy ziemskiej: bazalty tworzą skorupę oceaniczną, natomiast wielkie masywy granitowe (batolity) wchodzą w skład kontynentów. W miejscach krystalizacji magmy powstają też często złoża metali (miedź, złoto, nikiel) i rzadkich minerałów (np. pegmatyty z cennymi kryształami).

Podsumowanie

Skały magmowe powstają przez zestalanie magmy lub lawy i obejmują szerokie spektrum skał o różnych teksturach i składach mineralnych. Różnice w miejscu i tempie chłodzenia decydują o ich wyglądzie i właściwościach, a tym samym o zastosowaniach i znaczeniu geologicznym.