Skały magmowe (iglaste) — definicja, rodzaje i przykłady (granit, bazalt)
Skały magmowe (iglaste) — definicja, rodzaje i przykłady: odkryj, jak powstają granit, bazalt, różnice między intruzywnymi a wulkanicznymi oraz praktyczne zastosowania.
Skały iglaste to jeden z trzech głównych typów skał, pozostałe to skały osadowe i metamorficzne.
Skały iglaste to skały powstałe z roztopionej magmy. Materiał ten staje się płynny pod wpływem ciepła panującego w płaszczu Ziemi.
Kiedy magma wydostaje się na powierzchnię Ziemi, nazywa się ją lawą. Lawa stygnie, tworząc skały takie jak tuf i bazalt. Skały intruzywne powstają, gdy magma powoli stygnie, tworząc skały pod powierzchnią. Granit jest jedną z nich.
Co to są skały magmowe (iglaste)?
Skały magmowe (często w literaturze geologicznej nazywane też skałami iglastymi) powstają przez zestalanie się stopionej magmy lub lawy. Proces krystalizacji zależy głównie od miejsca i tempa chłodzenia magmy — to właśnie te warunki decydują o strukturze i wielkości kryształów w skale.
Podział ze względu na środowisko krystalizacji
- Skały głębinowe (intruzywne) — powstają, gdy magma zastyga powoli pod powierzchnią Ziemi. Kryształy mają wtedy czas na wzrost, więc skały są gruboziarniste (np. granit, gabbro).
- Skały wylewne (ekstruzywne) — powstają ze zastygającej szybko lawy na powierzchni. Mają drobnoziarnistą strukturę lub szklistą teksturę (np. bazalt, ryolit, obsydian).
- Skały piroklastyczne — tworzone z materiału wyrzuconego podczas wybuchów wulkanicznych, osadzającego się i zestalającego (np. tuf, ignimbryt).
Budowa mineralna i klasyfikacja
Skład mineralny skał magmowych decyduje o ich właściwościach i wyglądzie. Do najważniejszych minerałów należą:
- kwarc — występuje głównie w skałach kwaśnych (felsycznych), np. w granicie;
- skalenie (ortoklaz, plagioklazy) — podstawowe składniki większości skał magmowych;
- miki (biotyt, muskowit) — nadają często płytowy połysk;
- piroskeny, oliwiny — dominują w skałach zasadowych i ultramaficznych.
Na tej podstawie wyróżnia się grupy chemiczno-mineralne, m.in.:
- felsyczne (bogate w krzemionkę i lekkie minerały) — np. granit, ryolit;
- intermediate (średniokwasy) — np. dioryt, andezyt;
- mafczne (bogate w żelazo i magnez) — np. bazalt, gabbro;
- ultramaficzne — bardzo bogate w oliwiny i pirokseny (np. perydotyt).
Struktury i tekstury
Charakterystyczne cechy teksturalne skał magmowych:
- gruboziarnista (phanerytyczna) — duże, widoczne kryształy (skały głębinowe);
- drobnoziarnista (aporterytyczna) — male kryształy, widoczne tylko pod mikroskopem (skały wylewne);
- porfirowa — duże wtrącenia (fenokryształy) w drobnoziarnistej masie;
- szklista — brak kryształów, materiał szklisty (np. obsydian);
- wypełniona pęcherzykami (veseiculated) — powstaje gdy gazy uwięzione w lawie tworzą pory (często w bazaltach).
Przykłady skał magmowych
- Granit — skała głębinowa o budowie gruboziarnistej, zbudowana z kwarcu, skalenia potasowego i miki; powszechnie stosowany jako kamień budowlany i pomnikowy.
- Bazalt — ciemna, drobnoziarnista skała wylewna bogata w pirokseny i plagioklazy; tworzy często rozległe pokrywy wulkaniczne i długie formy takie jak kolumny bazaltowe.
- Gabbro — odpowiednik bazaltu, ale o teksturze głębinowej (gruboziarnisty);
- Diorit — skała średniowa;
- Ryolit — odpowiednik granitu, lecz wylewny i drobnoziarnisty;
- Tuf — skała piroklastyczna powstała ze zlepionych popiołów wulkanicznych.
Właściwości fizyczne i użytkowe
Skały magmowe różnią się barwą, gęstością i wytrzymałością w zależności od składu mineralnego. W uproszczeniu:
- skały felsyczne są jaśniejsze i zwykle mniej gęste;
- skały mafczne są ciemniejsze i cięższe.
Wykorzystanie praktyczne: budownictwo (kruszywa, bloki i płyty kamienne), dekoracja (blaty granitowe), drogi (kruszywo bazaltowe), przemysł (skały źródłem minerałów i rud) oraz ogródkarstwo i archeologia (jako trwałe materiały).
Znaczenie geologiczne
Skały magmowe odgrywają kluczową rolę w budowie skorupy ziemskiej: bazalty tworzą skorupę oceaniczną, natomiast wielkie masywy granitowe (batolity) wchodzą w skład kontynentów. W miejscach krystalizacji magmy powstają też często złoża metali (miedź, złoto, nikiel) i rzadkich minerałów (np. pegmatyty z cennymi kryształami).
Podsumowanie
Skały magmowe powstają przez zestalanie magmy lub lawy i obejmują szerokie spektrum skał o różnych teksturach i składach mineralnych. Różnice w miejscu i tempie chłodzenia decydują o ich wyglądzie i właściwościach, a tym samym o zastosowaniach i znaczeniu geologicznym.
Bazalt oliwinowy (nieskrystalizowany rodzaj skały iglastej)
Głowa Amenhotepa II z granitu. Brooklyn Museum.
Kimberlit (rodzaj skrystalizowanej skały iglastej)
Magma nazywana jest lawą, gdy wydostaje się na powierzchnię.
Znaczenie geologiczne
Górne 16 km (10 mil) skorupy ziemskiej składa się w około 95% ze skał iglastych, a tylko cienka, rozległa warstwa ze skał osadowych i metamorficznych.
Skały iglaste są geologicznie ważne, ponieważ:
- Ich wiek bezwzględny można uzyskać z różnych form datowania radiometrycznego. Daje to informacje o datowaniu sąsiednich nieignicznych warstw geologicznych;
- Ich cechy są zazwyczaj charakterystyczne dla określonego środowiska tektonicznego (zob. tektonikapłyt);
- w pewnych szczególnych okolicznościach są one siedliskiem ważnych złóż mineralnych (rud): na przykład wolfram, cyna i uran są powszechnie związane z granitami i diorytami, podczas gdy rudy chromu i platyny są powszechnie związane z gabrami.
Dwa rodzaje
Skały iglaste występują na dwa sposoby.
- Skały iglaste powstałe z magmy, która stała się stała wewnątrz ziemi, nazywane są intruzywnymi skałami iglastymi. Przykładami intruzywnych skał iglastych są gabro, dioryt i granit.
- Skały iglaste powstałe z lawy, która stała się stała na zewnątrz Ziemi, nazywane są skałami iglastymi ekspansywnymi. Może się to zdarzyć w wyniku erupcji wulkanu. Niektóre typy skał iglastych to bazalt, andezyt, ryolit, tuf, obsydian i pumeks.
Magma
Magma jest złożoną, wysokotemperaturową substancją płynną. Temperatury większości magm mieszczą się w zakresie od 700 °C do 1300 °C. Magma może zostać wtłoczona w sąsiednie skały (intruzja lub plutoniczna), lub wypchnięta na powierzchnię (ekstruzja lub wulkaniczna) jako lawa, lub wydmuchana w odsłonięciach zawierających kawałki skał (tefra).
Magma składa się z atomów i cząsteczek stopionych minerałów. Kiedy magma stygnie, atomy i cząsteczki zmieniają układ tworząc ziarna mineralne. Skała tworzy się, gdy ziarna mineralne (często kryształy) zrastają się ze sobą. Granit, dioryt, gabro i bazalt to kilka rodzajów skał iglastych. Kwarc jest jednym z głównych minerałów powstałych w wyniku działalności iglastej; jest on wykonany z krzemionki (SiO2), najbardziej powszechnej cząsteczki w minerałach iglastych. Niektóre przykłady iglastych skał wulkanicznych to pumeks, obsydian (szkło wulkaniczne), scoria i wiele innych.
Minerały
Większość minerałów wchodzących w skład skał iglastych należy do tych typów:p12
Skład chemiczny
Skały iglaste można sklasyfikować według ich składu chemicznego. Główne typy to:
- Mafic: minerał krzemianowy lub skała iglasta, która jest bogata w magnez i żelazo.
- Felsic: minerały krzemianowe, magma i skały iglaste, które są bogate w lżejsze pierwiastki, takie jak krzem, tlen, aluminium, sód i potas.
Pierwsze sześć minerałów na liście to krzemiany. Tlenki składają się głównie z żelaza.
Powiązane strony
- Lista skał
- Lista minerałów
- Skała osadowa
- Skała metamorficzna
- Geologia
Pytania i odpowiedzi
P: Jakie są trzy główne rodzaje skał?
O: Trzy główne rodzaje skał to skały magmowe, osadowe i metamorficzne.
P: Z czego zbudowane są skały magmowe?
O: Skały magmowe powstają ze stopionej magmy.
P: W jaki sposób magma staje się płynna?
O: Magma staje się płynna pod wpływem ciepła wewnątrz płaszcza Ziemi.
P: Czym jest lawa?
O: Lawa to magma, która wydostaje się na powierzchnię Ziemi.
P: Jakie są dwa rodzaje skał tworzonych przez lawę?
O: Dwa rodzaje skał tworzonych przez lawę to tuf i bazalt.
P: Jak powstają skały intruzywne?
Skały intruzywne powstają, gdy magma powoli stygnie, tworząc skały pod powierzchnią.
P: Co oznacza słowo "magmowe"?
O: Słowo "igneous" pochodzi od łacińskiego słowa Ignis, które w języku angielskim oznacza ogień.
Przeszukaj encyklopedię