Wolne Miasto Gdańsk (niem. Freie Stadt Danzig; pol. Wolne Miasto Gdańsk) było samorządnym portem nad Morzem Bałtyckim i miastem-państwem. Zostało utworzone 10 stycznia 1920 r. na mocy części III sekcji XI Traktatu Wersalskiego z 1919 r. i oddane pod ochronę Ligi Narodów, z zastrzeżeniem specjalnych praw dla Polski, ponieważ był to jedyny port w Korytarzu Polskim.

Status prawny i ustrój

Wolne Miasto miało odrębny, międzynarodowo gwarantowany status: nie było częścią Rzeczypospolitej Polskiej ani Republiki Weimarskiej, lecz posiadaniem pod ochroną Ligi Narodów. Miało własną konstytucję, obywatelstwo i organy władzy: wybieralny parlament (Volkstag) oraz Senat jako organ wykonawczy. W praktyce część kompetencji międzynarodowych i gospodarczych była regulowana umowami międzynarodowymi — szczególnie w stosunkach z Polską, która otrzymała szereg praw ułatwiających dostęp do morza.

Prawa Polski i znaczenie gospodarcze

Traktat Wersalski oraz późniejsze porozumienia przyznały Polsce m.in. prawo do korzystania z portu i dostępu komunikacyjnego (kolejowego i morskiego), przy jednoczesnym zachowaniu autonomii Wolnego Miasta. Polska posiadała w Gdańsku własne urzędy celne i pocztowe oraz przedstawicielstwo handlowe; istniały także szczególne regulacje dotyczące kolei i infrastruktury portowej, które miały zapewnić Polsce możliwość korzystania z morskiego wyjścia z terytorium międzywojennej Polski (tzw. dostęp do morza przez Korytarz). Wolne Miasto pełniło ważną rolę handlową i portową dla regionu Bałtyku.

Społeczeństwo i życie publiczne

Wolne Miasto zamieszkiwała większość niemieckojęzyczna oraz mniejszości polska i kaszubska. Język niemiecki dominował w administracji i życiu publicznym, ale istniały instytucje polskie i szkolnictwo polskie obsługujące lokalną ludność. Miasto miało własną walutę i emisję znaczków pocztowych oraz charakterystyczne symbole (flaga, herb), co podkreślało jego odrębność państwową. Gospodarka opierała się na handlu, transporcie morskim, stoczniach i związanych z nimi gałęziach przemysłu.

Polityka, napięcia i okres międzywojenny

Okres międzywojenny charakteryzował się napięciami politycznymi pomiędzy większością niemiecką a interesami polskimi. W życiu politycznym dużą rolę odgrywały partie nacjonalistyczne, a od końca lat 20. i w latach 30. wzrastały wpływy ruchów narodowo‑socjalistycznych. Stopniowe umacnianie się członków NSDAP w życiu publicznym i administracji prowadziło do ograniczania autonomii instytucji Wolnego Miasta i eskalacji konfliktów z polską mniejszością oraz z rządem w Warszawie. Jednym z symbolicznych epizodów konfrontacji była obrona polskiej placówki pocztowej w Gdańsku we wrześniu 1939 r.

Zajęcie i koniec Wolnego Miasta

Wolne Miasto przestało istnieć po 1939 r., kiedy to zostało zajęte i anektowane przez nazistowskie Niemcy. Agresja niemiecka we wrześniu 1939 r. doprowadziła do szybkiego rozwiązania jego odrębnego statusu i włączenia terytorium w struktury III Rzeszy. Okupacja przyniosła prześladowania i represje wobec ludności polskiej i żydowskiej oraz germanizację administracji i życia publicznego.

Powojenny los miasta

Po klęsce Niemiec w 1945 r. Gdańsk został zajęty i przyłączony do Polski pod polską nazwą Gdańsk. W wyniku ustaleń powojennych granic oraz masowych przesiedleń i wysiedleń niemiecka ludność miasta została w dużej części usunięta, a na jej miejsce przybyli osadnicy polscy – w tym repatrianci z Kresów. Powojenna odbudowa Gdańska przywróciła miastu funkcję ważnego portu i ośrodka przemysłowego w Polsce.

Znaczenie historyczne

Wolne Miasto Gdańsk było przykładem międzywojennej próby rozwiązania skomplikowanych kwestii narodowościowych i dostępu do morza na niestabilnym tle politycznym Europy. Jego istnienie i likwidacja odzwierciedlają narastające napięcia w latach 30. XX wieku oraz konsekwencje polityki totalitarnych reżimów. Pamięć o tym okresie jest obecna w historiografii i kulturze regionu, a pewne wydarzenia — zwłaszcza obrona polskiej placówki pocztowej czy symbolika Gdańska jako miejsca początku II wojny światowej — mają trwałe znaczenie w polskiej pamięci historycznej.