Przegląd

Kreacjonizm to zbiór przekonań zakładających, że wszechświat i życie zostały stworzone w sposób nadprzyrodzony, zwykle zgodny z tekstami religijnymi. W tradycji judeochrześcijańskiej często odwołuje się do Księgi Rodzaju i doktryny creatio ex nihilo — stworzenia z niczego. Historycznie idee te pojawiają się w pismach teologicznych, m.in. u Ojców Kościoła, a także w interpretacjach różnych religii, które posiadają własne mity stworzenia. Dla kontekstu i źródeł porównawczych zobacz: teksty o stworzeniu oraz interpretacje religijne.

Charakterystyka i główne założenia

Wspólnym elementem kreacjonistycznych stanowisk jest przekonanie o celowym działaniu istoty nadprzyrodzonej. W zależności od interpretacji, kreacjonizm może zakładać natychmiastowe stworzenie form życia, kierowane procesy rozwojowe albo ingerencję w naturalne mechanizmy. Tradycyjne pojęcia, takie jak creatio ex nihilo, opisują metafizyczny aspekt stworzenia. Kluczowe źródła tradycyjne i teologiczne: Księgi święte, komentarze duchownych jak Augustyn z Hippony oraz inne pisma religijne: analizy teologiczne.

Historia i rozwój współczesnych ruchów

W obecnej postaci ruch kreacjonistyczny ukształtował się w XIX i XX wieku wraz z reakcją na rozwój geologii i teorii ewolucji. W wielu krajach pojawiły się odmiany łączące dosłowną lekturę tekstów religijnych z krytyką naukowych ustaleń. Ruch ten nie ogranicza się do chrześcijaństwa — podobne stanowiska formułowane są także w islamie i judaizmie. Dla dalszych opisów historycznych i międzyreligijnych źródeł zobacz: mity stworzenia w religiach, creatio ex nihilo, terminologia łacińska.

Typy i odmiany

  • Młodoziemny kreacjonizm — zakłada dosłowne stworzenie w krótkim czasie.
  • Staroziemny kreacjonizm — dopuszcza dużą skalę czasu geologicznego, lecz zachowuje nadprzyrodzoną ingerencję.
  • Inteligentny projekt — twierdzi, że niektóre cechy życia wymagają celowego projektu.
  • Teistyczna ewolucja — łączy wiarę w stwórcę z akceptacją naukowych mechanizmów, jak ewolucja.

W praktyce granice między tymi nurtami bywają płynne. Zobacz przykłady i komentarze: pisarze religijni, fundamentalizm, ruchy protestanckie.

Ocena naukowa i znaczenie społeczne

Główne środowiska naukowe odrzucają kreacjonizm jako metodologicznie niezgodny z nauką: jego twierdzenia zwykle nie są falsyfikowalne ani oparte na powtarzalnych dowodach empirycznych. Z tego powodu bywa klasyfikowany jako pseudonauka. Dyskusje o miejscu kreacjonizmu w systemie edukacji prowadziły do sporów prawnych i politycznych dotyczących nauczania pochodzenia życia i teorii ewolucji w szkołach publicznych. Więcej analiz i krytyk: krytyka naukowa, geologia, teoria ewolucji.

Znaczenie kulturowe i kontrowersje

Kreacjonizm wpływa na debatę publiczną o nauce, religii i edukacji. Jego zwolennicy podkreślają wolność religijną i prawo do alternatywnych wyjaśnień, przeciwnicy wskazują na konieczność rozróżnienia między nauką a wiarą w programach szkolnych. Ruch ma lokalne odmiany i instytucje wspierające różne strategie popularyzacji: od podręczników po organizacje edukacyjne. Dla perspektyw międzywyznaniowych i regionalnych: kreacjonizm w islamie, kreacjonizm w judaizmie.

Dalsze materiały, debaty i komentarze można znaleźć w zamieszczonych odnośnikach i opracowaniach popularnonaukowych oraz teologicznych.