John Brown (9 maja 1800 – 2 grudnia 1859) był amerykańskim abolicjonistą, który odrzucał pokojowe metody walki z niewolnictwem i popierał użycie siły, by je zakończyć. Urodził się w Torrington w stanie Connecticut, wychowywał się w rodzinie o silnych przekonaniach religijnych i od młodości był przeciwnikiem niewolnictwa. W dorosłym życiu zajmował się rolnictwem i drobnym handlem; jego działalność finansowa wielokrotnie kończyła się niepowodzeniem, ale przekonanie o konieczności bezkompromisowej walki z instytucją niewolnictwa nie słabło.

Działalność w Kansas

Brown zwrócił na siebie ogólnokrajową uwagę podczas konfliktu znanego jako Krwawiące Kansas w połowie lat 50. XIX wieku. W 1856 roku przewodził niewielkim grupom zwaśnionych osadników i przeciwników niewolnictwa, biorąc udział w serii brutalnych starć z siłami proslawymi. Jego najgłośniejszym aktem w tym okresie była brutalna odwetowa akcja, w której zginęli osadnicy sprzyjający niewolnictwu — wydarzenia te jeszcze bardziej zintensyfikowały napięcia między Północą a Południem.

Napad na Harpers Ferry

W październiku 1859 roku Brown poprowadził nalot na federalną zbrojownię w Harpers Ferry w Wirginii (obecnie część stanu Zachodnia Wirginia). Jego plan zakładał zdobycie broni z magazynów federalnych, wzniecenie powstania niewolników i rozszerzenie rebelii na południe — m.in. przez tereny Wirginii i Karoliny Północnej. Brown i jego około 20 współtowarzyszy początkowo przejęli kontrolę nad zbrojownią i kilku budynkami, ale napad nie wywołał spodziewanego masowego przyłączenia się uciekinierów i niewolników.

W starciach zginęło kilka osób, a wiele zostało rannych (liczby różnią się w źródłach; przyjmuje się, że ofiar śmiertelnych było około siedmiu). Brown zamierzał uzbroić niewolników bronią zmagazynowaną w zbrojowni, lecz w praktyce tylko nieliczni miejscowi niewolnicy podjęli próbę ucieczki lub przyłączenia się do jego oddziału. W ciągu około 36 godzin większość uczestników napadu została zabita lub schwytana przez miejscowych rolników, milicje i oddziały federalne — w działaniach przeciwko nim brały udział także amerykańscy żołnierze, dowodzeni przez oficera armii federalnej Roberta E. Lee.

Proces, skazanie i egzekucja

Brown został aresztowany, a następnie osądzony w Charlestown (Wirginia) za m.in. morderstwo, podżeganie do powstania niewolników i zdradę stanu Wirginia. Proces był szybki i szeroko komentowany w całym kraju. Ostatecznie skazano go na śmierć; egzekucję przez powieszenie wykonano 2 grudnia 1859 roku. W czasie procesu i tuż przed egzekucją Brown wygłaszał długie oświadczenia, w których nie żałował swoich czynów i podkreślał moralną konieczność walki przeciwko niewolnictwu. W niektórych opracowaniach określa się go jako pierwszą osobę skazaną i straconą za zdradę stanu w historii Stanów Zjednoczonych.

Znaczenie i dziedzictwo

Postać Johna Browna wywołała silne emocje i trwały podział opinii publicznej. Brown pozostał kontrowersyjną figurą: dla wielu na Północy stał się męczennikiem i symbolem bezkompromisowej walki z niesprawiedliwością, a jego działalność zainspirowała antyniewolnicze nastroje; dla wielu na Południu był postrzegany jako terrorysta i zbrodniarz, którego akcja potwierdzała obawy o przemoc ze strony ruchów antyniewolniczych. Napad na Harpers Ferry zaostrzył konflikty polityczne i społeczne, które wkrótce doprowadziły do wybuchu wojny secesyjnej.

John Brown pozostaje w historii postacią złożoną: zarówno symbolem radykalnego sprzeciwu wobec niewolnictwa, jak i przykładem działań prowadzących do przemocy. Jego życie i śmierć są często przywoływane w dyskusjach o moralności użycia przemocy w walce o cele polityczne i społeczne, a także w kulturze (m.in. w pieśni „John Brown’s Body” i licznych pamiętnikach oraz analiząch historycznych).