Henryk Benedykt Maria Clement Thomas Francis Xavier Stuart (11 marca 1725 r. – 13 lipca 1807 r.) był kardynałem rzymskokatolickim, a także czwartym i ostatnim spadkobiercą jakobitów, który publicznie pretendował do tronów Anglii, Szkocji i Irlandii. Urodził się jako drugi syn Jamesa Franciszka Edwarda Stuarta i Marii Klementyny Sobieskiej, wychowywał się na dworze jakobickim na wygnaniu w Rzymie. W odróżnieniu od ojca i brata, Karola Edwarda Stuarta, Henryk nie podejmował aktywnych przedsięwzięć wojskowo-politycznych mających na celu odzyskanie koron; jego życie i ambicje skierowane były ku karierze duchownej.
Rodzina, tytuły i pozycja w ruchu jakobitów
Już w młodości ojciec nadał mu tytuł księcia Yorku w peregrynie jakobickim, dlatego w środowisku zwolenników dynastii Stuartów był najbardziej znany jako książę Yorku. Po śmierci brata w styczniu 1788 r. część jakobitów i jego najbliższe otoczenie uznała go za legalnego następcę i tytułowała go Henryk IX z Anglii, choć sam Henryk publicznie występował jako kardynał i oficjalnie używał tytułu kardynała-księcia Yorku, określanego także łacińskim określeniem nuncupatus. Ruch jakobicki w tym okresie miał już ograniczone znaczenie polityczne i nie dysponował realnymi możliwościami odzyskania tronów brytyjskich.
Kariera kościelna
Swoje życie spędził w głównej mierze w Stanach Papieskich, gdzie prowadził długą i znaczącą karierę w hierarchii Kościoła Rzymskokatolickiego. Mianowany kardynałem przez papieża (jednym z papieży, którzy nadawali tytuły w jego czasie, był papież Benedykt XIV), piastował kolejno wysokie urzędy kurialne i biskupie. Zyskał uznanie w Rzymie za swoją gorliwość religijną i dyskrecję polityczną; z czasem awansował do grona kardynałów-biskupów, obejmując między innymi godność kardynała-biskupa Ostii i Velletri. Ostatecznie został dziekanem Kolegium Kardynałów — funkcji, którą sprawował aż do śmierci. W związku z długością posługi jako dostojnik kościelny uchodzi za jednego z najdłużej służących kardynałów w historii Kościoła.
Postawa wobec roszczeń dynastycznych i stosunki międzynarodowe
Henryk konsekwentnie oddzielał swoje obowiązki duchowne od roszczeń dynastycznych. Nie organizował inwazji ani zbrojnych wypraw na Wyspy Brytyjskie, nie zawierał też znaczących sojuszy mających na celu przywrócenie Stuartów na tron. Jego postawa, zarówno wobec ojca, jak i wobec brata, była uważana za spokojną i apolityczną — preferował życie zakonno-państwowe w obrębie Kościoła. W okresie rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich sytuacja dynastii i jej materialnego dziedzictwa stała się trudna, a ruch jakobicki praktycznie wygasł jako siła polityczna.
Śmierć i dziedzictwo
Henryk zmarł 13 lipca 1807 r. Był kawalerem duchownym i nie pozostawił potomstwa. Został pochowany w Rzymie — jego grób znajduje się w tradycyjnym miejscu pochówku wielu wybitnych dostojników kościelnych. Po jego śmierci roszczenia dynastyczne Stuartów przeszły jedynie w sensie genealogicznym; ruch jakobitów jako realna siła polityczna już nie funkcjonował. W pamięci historycznej Henryk Benedykt Stuart pozostaje postacią dwojaką: z jednej strony ostatnim rozpatrywanym pretendentem do tronów angielskich w tradycji jakobickiej, z drugiej — wysokim dostojnikiem Kościoła katolickiego, który poświęcił życie obowiązkom religijnym i kurialnym.
Jego postawa i losy ilustrują przemiany europejskiej polityki XVIII wieku oraz stopniowe zanikanie dynastycznych sporów z epoki późnego baroku i oświecenia, gdy realia państw narodowych i rewolucyjne zmiany społeczno-polityczne przesunęły akcenty z pretensji dynastycznych na nowe formy władzy i legitymizacji.
