Arthur Seyss-Inquart – nazistowski urzędnik skazany w Norymberdze (1892–1946)
Arthur Seyss-Inquart (1892–1946) – nazistowski urzędnik skazany w procesie norymberskim za zbrodnie przeciwko ludzkości. Życie, działalność w III Rzeszy i wyrok.
Tytuł tego artykułu zawiera znak ß. Tam, gdzie jest on niedostępny lub niepożądany, nazwisko może być zapisane jako Arthur Seyss-Inquart.
Arthur Seyß-Inquart (ur. 22 lipca 1892 r. - 16 października 1946 r.) był wybitnym prawnikiem, a później nazistowskim urzędnikiem w Austrii przed Anschlußem, w III Rzeszy oraz w czasie wojny w Niemczech, Polsce i Holandii. Seyß-Inquart został stracony w procesie norymberskim za zbrodnie przeciwko ludzkości.
Życie i kariera przed 1938
Arthur Seyß-Inquart urodził się 22 lipca 1892 r. w Stannern (dzisiejsze Stonařov, Czechy). Z wykształcenia był prawnikiem i pracował w administracji oraz w zawodzie adwokata. W okresie międzywojennym zaangażował się w działalność polityczną na rzecz zjednoczenia Austrii z Niemcami, co doprowadziło do nawiązania bliskich kontaktów z ruchem nazistowskim.
Rola w Anschluss i w państwie nazistowskim
W marcu 1938 r., w czasie kryzysu politycznego przed Anschluss Austrii do Niemiec, Seyß-Inquart objął na krótko urząd kanclerza Austrii. Jako zwolennik przyłączenia Austrii do III Rzeszy ułatwił przejęcie władzy przez nazistów i współpracował z niemieckimi władzami przy integracji Austrii z Rzeszą.
Po aneksji Austrii otrzymał funkcje w strukturach państwa nazistowskiego i zdobył pozycję zaufanego urzędnika partii. Jego kariera polityczna w tym okresie łączyła działalność administracyjną z realizacją polityki represyjnej wobec przeciwników reżimu oraz mniejszości.
Reichskommissar w Holandii (1940–1945)
W maju 1940 r., po zajęciu Holandii przez Niemcy, Seyß-Inquart został mianowany Reichskommissarem okupowanej Holandii. Pełnienie tej funkcji wiązało się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi i politycznymi. Jego rządy charakteryzowały się wprowadzaniem nazistowskich ustaw i dekretów oraz współpracą z niemieckimi organami policyjnymi i administracyjnymi.
Pod jego zwierzchnictwem doszło do deportacji znaczącej liczby żydowskich mieszkańców Holandii do obozów zagłady oraz do prześladowań i represji wobec ruchu oporu i ludności cywilnej. Te działania stały się jednym z głównych zarzutów stawianych mu po wojnie.
Proces norymberski i wyrok
Po zakończeniu II wojny światowej Seyß-Inquart został osądzony w Międzynarodowym Trybunale Wojskowym w Norymberdze. Postawiono mu zarzuty obejmujące m.in. zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości, w tym organizowanie i nadzorowanie deportacji Żydów oraz inne przejawy brutalnej polityki okupacyjnej.
Trybunał uznał go winnym i skazał na karę śmierci. Wyrok wykonano 16 października 1946 r. Seyß-Inquart stał się jednym z symboli odpowiedzialności osób zajmujących wysokie stanowiska administracyjne za zbrodnie popełnione w imię polityki państw totalitarnych.
Ocena i znaczenie historyczne
- Odpowiedzialność urzędników: Przypadek Seyß-Inquarta podkreśla, że osoby pełniące funkcje administracyjne nie były jedynie „biurokratami” wykonującymi rozkazy — trybunały po wojnie wskazały na ich osobistą odpowiedzialność za zbrodnie.
- Holandia i pamięć o okupacji: Okres jego rządów w Holandii wywarł długotrwały wpływ na pamięć społeczną tego kraju, szczególnie w kontekście tragicznego losu holenderskich Żydów.
- Procesy norymberskie: Wyrok wobec Seyß-Inquarta był częścią szerszego procesu ustalania zasad odpowiedzialności międzynarodowej za zbrodnie wojenne i przeciwko ludzkości.
Postać Arthura Seyß-Inquarta pozostaje w historiografii i debacie publicznej przedmiotem analiz dotyczących mechanizmów władzy, odpowiedzialności urzędniczej oraz skutków polityki totalitarnych reżimów.
Życie przed Anschlussem
Seyß-Inquart urodził się w 1892 r. w Stonařovie (Stannern) na Morawach, należących wówczas do Cesarstwa Austro-Węgierskiego, w rodzinie dyrektora szkoły Emila Zajticha i jego żony Augusty Hyrenbach. W 1907 r. rodzina przeniosła się do Wiednia, gdzie zmienili czesko-słowiańskie nazwisko "Zajtich" na niemieckie "Seyß-Inquart". Seyß-Inquart studiował później prawo na Uniwersytecie Wiedeńskim. Na początku I wojny światowej w sierpniu 1914 r. Seyß-Inquart zaciągnął się do armii austriackiej i służył w Rosji, Rumunii i we Włoszech. Wielokrotnie odznaczany za odwagę, podczas rekonwalescencji po ranach w 1917 r. zdał egzaminy końcowe do dyplomu.
W 1911 r. Seyß-Inquart poznał Gertrudę Maschkę. Pobrali się w 1916 roku i mieli troje dzieci: Ingeborg Caroline Auguste Seyß-Inquart (ur. 18 września 1917 r.), Richarda Seyß-Inquarta (ur. 1921 r.) i Dorotheę Seyß-Inquart (ur. 1928 r.).
Po wojnie zajął się prawem, a w 1921 r. założył własną praktykę. W pierwszych latach pierwszej republiki austriackiej był blisko związany z Vaterländische Front.
Jako odnoszący sukcesy prawnik został w 1933 r. zaproszony do gabinetu kanclerza Engelberta Dollfussa.
W 1937 r. został radnym państwowym pod przewodnictwem Kurta Schuschnigga. Początkowo nie należał do austriackiej partii narodowosocjalistycznej. W 1938 r. Seyß-Inquart był jednak najwyższym rangą politykiem Austriackiej Partii Narodowosocjalistycznej.
W lutym 1938 roku Seyß-Inquart został mianowany przez Schuschnigga ministrem spraw wewnętrznych, po tym jak Hitler groził Schuschniggowi. 11 marca 1938 r. Schuschnigg zrezygnował z funkcji kanclerza Austrii, a prezydent Austrii Wilhelm Miklas mianował Seyß-Inquarta na to stanowisko. Hitler planował, że Seyß-Inquart wyśle telegram z prośbą o niemiecką pomoc w powstrzymaniu zamieszek, ale prezydent Miklas mianował Seyß-Inquarta kanclerzem dopiero po inwazji Hitlera na Austrię. W dniu 13 marca 1938 r. Seyß-Inquart wstąpił do partii narodowosocjalistycznej.
Naczelnik Ostmarku i południowej Polski
Hitler zamierzał pozostawić Austrię niezależną, ale po powitaniu, z jakim spotkały się wkraczające wojska niemieckie podczas Anschlußu, postanowił uczynić z Austrii nową część III Rzeszy, zwaną Ostmark (lub wschodnia granica). Seyß-Inquart napisał ustawę, na mocy której Austria stała się prowincją Niemiec, i podpisał ją 13 marca.
Seyß-Inquart został Reichsstatthalterem, czyli gubernatorem tzw. Ernst Kaltenbrunner był głównym ministrem, a Burckel komisarzem do spraw zjednoczenia Austrii (zajmował się "kwestią żydowską").
Seyß-Inquart został mianowany Gruppenführerem SS, a w maju 1939 r. ministrem bez teki w rządzie Hitlera.
Po inwazji na Polskę Seyß-Inquart został gubernatorem Polski Południowej, ale zanim rozpoczął tam pracę, utworzono Generalne Gubernatorstwo, a Seyß-Inquart został zastępcą generalnego gubernatora Hansa Franka.
Komisarz Rzeszy w Holandii
Po inwazji Niemiec na Niderlandy Seyß-Inquart został w maju 1940 roku komisarzem Rzeszy na okupowane Niderlandy. Jego zadaniem było zorganizowanie administracji cywilnej, stworzenie ścisłych więzi gospodarczych z Niemcami i obrona interesów Rzeszy.
Wspierał Holenderską Partię Narodowo-Socjalistyczną (NSB) i pozwolił jej na utworzenie paramilitarnego Landwachtu, jako pomocniczej siły policyjnej. Inne partie polityczne zostały zdelegalizowane pod koniec 1941 roku, a wielu byłych urzędników państwowych uwięziono w Sint-Michielsgestel. Administracja kraju była w dużej mierze kontrolowana przez samego Seyß-Inquarta.
Wprowadził środki walki z "terrorem", a kiedy w maju 1943 roku w Amsterdamie, Arnhem i Hilversum doszło do strajku powszechnego, przeprowadzono specjalne sądy doraźne i nałożono zbiorową grzywnę w wysokości 18 milionów guldenów. Seyß-Inquart zezwolił na egzekucję około 800 osób przed wyzwoleniem. Niektórzy twierdzą, że było to nie tylko 800, ale ponad 1.500 osób, włączając w to egzekucje w ramach tzw. "prawa zakładników", które dotyczyły m.in. więźniów politycznych bliskich wyzwolenia, incydent w Putten oraz odwetową egzekucję 117 Holendrów za zamach na przywódcę SS i policji" Hannsa Albina Rautera. Od lipca 1944 roku większość uprawnień Seyß-Inquarta została przekazana dowódcy wojskowemu w Holandii i Gestapo, był on jednak nadal ważną i wpływową postacią polityczną.
W Holandii istniały dwa małe obozy koncentracyjne:
- KZ Herzogenbusch koło Vught, oraz
- Kamp Amersfoort koło Amersfoort.
Oprócz wielu innych obozów kontrolowanych przez wojsko, policję, SS lub administrację Seyß-Inquarta istniał także "żydowski obóz zbiorczy" w Westerbork. Należał do nich obóz "dobrowolnego poboru do pracy" w Ommen. Łącznie około 530.000 holenderskich cywilów pracowało dla Niemców, z czego 250.000 zostało wysłanych do fabryk w Niemczech.
Seyss-Inquart był antysemitą: w ciągu kilku miesięcy od przybycia do Holandii zwolnił Żydów z rządu, prasy i czołowych stanowisk w przemyśle. Po 1941 r. nastąpiła eskalacja działań antyżydowskich: zarejestrowano około 140 000 Żydów, w Amsterdamie utworzono getto, a w Westerbork obóz przejściowy. W lutym 1941 r. 600 Żydów wysłano do obozów koncentracyjnych w Buchenwaldzie i Mauthausen. Później holenderskich Żydów wysłano do Auschwitz. W miarę zbliżania się wojsk alianckich we wrześniu 1944 roku, pozostali w Westerbork Żydzi zostali wysłani do Theresienstadt. Z 140 000 zarejestrowanych holenderskich Żydów wojnę przeżyło jedynie 44 500.
Kiedy Hitler popełnił samobójstwo 30 kwietnia 1945 r., Seyß-Inquart został ministrem spraw zagranicznych w nowym rządzie niemieckim admirała Karla Dönitza.
Reżim nazistowski stosował politykę "spalonej ziemi", a także zniszczył niektóre doki i porty. Seyß-Inquart zgadzał się z ministrem uzbrojenia Albertem Speerem, że niszczenie wszystkiego, aby uchronić cenne materiały przed wojskami alianckimi lub nowym rządem po zakończeniu wojny, było błędem. Seyß-Inquart pomagał również podczas tak zwanej "głodowej zimy" w 1945 roku w dystrybucji żywności i zezwolił alianckim samolotom na zrzucanie szwedzkiego białego chleba dla głodujących mieszkańców okupowanej północnej Holandii. Pozostał komisarzem Rzeszy do 8 maja 1945 r., kiedy to po spotkaniu z Karlem Dönitzem, mającym potwierdzić zablokowanie przez niego rozkazu spalonej ziemi, został schwytany w Hamburgu.
Procesy Norymberskie
Na procesie norymberskim Seyß-Inquart został oskarżony o spiskowanie w celu popełnienia zbrodni przeciwko pokojowi, planowanie, wszczynanie i prowadzenie wojen napastniczych, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości.
Jego obrońcą był Gustav Steinbauer. Seyß-Inquart został jednak uznany za winnego wszystkich zarzutów oprócz spisku. Na wieść o wyroku śmierci Seyss-Inquart dał do zrozumienia, że przyjmuje odpowiedzialność za ekscesy w czasie wojny: "Śmierć przez powieszenie... cóż, w obliczu całej sytuacji nie spodziewałem się niczego innego. Wszystko jest w porządku". Został powieszony 16 października 1946 roku, w wieku 54 lat, wraz z dziewięcioma innymi oskarżonymi w Norymberdze. Jego ostatnie słowa brzmiały: "Mam nadzieję, że ta egzekucja jest ostatnim aktem tragedii II wojny światowej i że lekcją wyniesioną z tej wojny światowej będzie to, że pokój i zrozumienie powinny istnieć między narodami. Wierzę w Niemcy".
Seyß-Inquart na procesach norymberskich.
Przeszukaj encyklopedię